Czym właściwie jest penjing
Kto myśli wyłącznie o bonsai, ten omija całą fascynującą wymiarę dalekowschodniej sztuki ogrodniczej. Penjing, chińska sztuka miniaturowych krajobrazów, wykracza daleko poza starannie przystrzyżone drzewko. Opowiada historie, odtwarza całe górskie pejzaże — i z odrobiną cierpliwości można ją wcielić w życie nawet na własnym balkonie.
Penjing dosłownie oznacza „krajobraz w naczyniu": „pen" to miska lub doniczka, „jing" to pejzaż lub sceneria. Zamiast kształtować samo drzewko, artyści tworzą małe światy, w których drzewa, skały, woda, mech i maleńkie figurki współgrają ze sobą w jednej kompozycji.
Penjing to żywa sztuka krajobrazu: rośliny, kamienie i woda opowiadają w miniaturowym formacie emocjonalną historię o naturze.
Typowe dla tej sztuki są skaliste masywy górskie, wąski nurt rzeki jako lustro wody, wyglądające na pradawne drzewka, a niekiedy też maleńki domek i samotna ludzka postać. Scena sprawia wrażenie onirycznej, czasem lekko surrealistycznej — ale zawsze takiej, w której można by samemu spacerować.
Główny zamysł polega na uwidocznieniu sił i zasad rządzących naturą. Podczas gdy bonsai zazwyczaj idealizuje pojedyncze drzewo, penjing myśli całymi krajobrazami. Chodzi tu mniej o perfekcję, a bardziej o atmosferę, nastrój i narrację.
Jak wszystko się zaczęło: Daoiści, mnisi i samuraje
Korzenie penjing sięgają wczesnego okresu cesarskiego w Chinach, co najmniej I wieku naszej ery. Daoistyczni uczeni pragnęli skupić energię rozległych krajobrazów i uczynić ją dostępną w pomniejszonej formie. W dawnych legendach mówi się o mistrzach, którzy potrafili „skurczyć" góry, by ich moc można było poczuć na niewielkiej przestrzeni.
Później tę ideę przejęli buddyjscy mnisi, którzy zabrali ją ze sobą do Japonii. Tam wykształciła się z niej odrębna tradycja, znana nam dzisiaj jako bonsai. Szlachta, samuraje, a później zamożni kupcy kultywowali sztukę kształtowania i prezentowania miniaturowych drzewek.
W Chinach penjing pozostało natomiast bardziej skupione na całych scenach i obrazach natury. Do dziś to rzemiosło uchodzi za niezwykle wymagające: kto podchodzi do niego poważnie, uczy się często przez dziesięć lub więcej lat pod okiem mistrzów albo w ogrodach botanicznych — choćby w Szanghaju lub Yangzhou.
Penjing i bonsai: spokrewnione, lecz nie identyczne
Wielu zachodnich miłośników ogrodnictwa wrzuca penjing i bonsai do jednego worka. Obie formy wykorzystują małe drzewa, obie pracują z miskami, obie wymagają wielkiej troski. Mimo to realizują zupełnie różne cele.
- Bonsai skupia się przede wszystkim na pojedynczym drzewie jako obiekcie artystycznym.
- Penjing odtwarza cały krajobraz, często z wodą, kamieniami i figurkami.
- Bonsai sprawia zazwyczaj wrażenie surowego, klarownego i skrupulatnie kontrolowanego.
- Penjing wydaje się dziksze, bardziej naturalne, niekiedy bardziej narracyjne i rozbudzone.
Bonsai ma wyglądać jak doskonałe, wyidealizowane drzewo. Dobre penjing może mieć chropowatości, kantki i „przypadkowe" elementy — o ile cała scena przekazuje określony nastrój: samotność, spokój, melancholię lub nadzieję.
Trzy główne style penjing
Chiny są rozległe, a krajobrazy niezwykle zróżnicowane — i podobnie jest z penjing. Obok regionalnych szkół, takich jak Lingnan, Shanghai czy Tajwan, wykształciły się trzy podstawowe typy, na których opiera się niemal każde dzieło tej sztuki.
Shumu: las w donicy
Shumu-penjing obraca się przede wszystkim wokół drzew. Kilka małych drzewek rośnie razem w jednej misie, często niczym miniaturowy las na polanie lub zboczu wzgórza.
Artyści kształtują drzewka za pomocą:
- precyzyjnego przycinania gałęzi, które nadaje im pożądaną formę
- drutowania, pozwalającego kierować wzrostem pędów w określonym kierunku
- starannego doboru gatunków tworzących harmonijną kompozycję całości
Efekt końcowy przypomina scenę wyjętą prosto z natury — skrawek lasu zatrzymany w czasie i przestrzeni miniaturowej misy.
