Szokująca prognoza dotycząca raka: Dlaczego liczba zgonów do 2050 roku może gwałtownie wzrosnąć

Rosnąca długość życia, nowoczesna medycyna – a jednak nadciąga fala, która może pochłonąć miliony istnień

Podczas gdy politycy i opinia publiczna debatują o sztucznej inteligencji, nowych wirusach i kolejnych reformach systemu ochrony zdrowia, w tle narasta cicha katastrofa. Dane z całego świata są jednoznaczne: rak rozprzestrzenia się coraz szybciej, dotyka coraz młodszych ludzi i może do 2050 roku zabijać dwukrotnie więcej osób niż dziś. Postęp medycyny nie wystarczy, jeśli czynniki ryzyka nadal rosną, a znaczna część świata nie ma dostępu do skutecznego leczenia.

Liczby dotyczące raka: choroba staje się globalnym kryzysem bez końca

W 2022 roku na całym świecie u około 20 milionów osób wykryto nowotwór. Blisko 9,7 miliona ludzi zmarło z powodu tej choroby. Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że w ciągu życia zachoruje na raka mniej więcej co piąta osoba, a co dziewiąta umrze z tego powodu. Obecnie około 54 miliony ludzi żyje z diagnozą nowotworową postawioną nie wcześniej niż pięć lat temu.

Najczęściej rozpoznawane są trzy rodzaje nowotworów:

• Rak płuca
• Rak piersi
• Rak jelita grubego (rak okrężnicy)

Rak płuca pozostaje najczęstszą przyczyną śmierci spośród wszystkich nowotworów. Dzieje się tak głównie dlatego, że palenie tytoniu jest nadal powszechne w wielu częściach Azji i innych regionach, gdzie koncerny tytoniowe prowadzą agresywny marketing i korzystają ze słabych regulacji prawnych.

Jednocześnie obraz choroby ulega zmianie. Rak nie jest już wyłącznie domeną osób starszych. Coraz więcej przypadków dotyczy ludzi w wieku zawodowym i rodzinnym. Diagnoza postawiona w wieku 35 czy 42 lat brutalnie wyrywa człowieka z pracy, opieki nad dziećmi i życia partnerskiego. Terapia trwa miesiącami, niekiedy latami, pozostawiając głębokie ślady – zarówno fizyczne, jak i finansowe.

Połączenie rosnącej liczby przypadków, wydłużającej się średniej długości życia i nierównego dostępu do leczenia sprawia, że rak staje się jednym z największych wyzwań zdrowotnych tego stulecia.

Prognoza na 2050 rok: więcej diagnoz i znacznie więcej zgonów

Międzynarodowy zespół badaczy przeanalizował dane z ostatnich trzech dekad i dokonał projekcji do 2050 roku. Wyniki są niepokojące: roczna liczba nowych diagnoz nowotworowych może wzrosnąć z obecnych około 18,5 miliona (w 2023 roku) do 30,5 miliona w 2050 roku. Równolegle liczba zgonów może osiągnąć około 18,6 miliona rocznie – to niemal dwukrotnie więcej niż dziś.

Analizy opublikowane między innymi w prestiżowym piśmie medycznym „The Lancet" kreślą scenariusz, który nie wynika wyłącznie z czynników medycznych. Badacze wskazują na złożoną mieszaninę zmian demograficznych, wzrostu liczby ludności na świecie, ryzykownego stylu życia oraz ogromnych nierówności w systemach opieki zdrowotnej.

Możliwe do uniknięcia czynniki ryzyka napędzają statystyki

Szczególnie niepokojący jest fakt, że znaczna część zgonów z powodu raka wiąże się z czynnikami, na które można wpływać. Szacuje się, że w 2023 roku około 42 procent śmiertelnych przypadków raka wynikało z możliwych do uniknięcia przyczyn. Do najważniejszych z nich należą:

• Palenie tytoniu i używanie innych wyrobów tytoniowych
• Spożycie alkoholu
• Niezdrowa dieta (nadmiar cukru i tłuszczu, niedobór błonnika)
• Nadwaga i brak aktywności fizycznej
• Zanieczyszczenie powietrza, zwłaszcza pyłem zawieszonym
• Kontakt z substancjami rakotwórczymi w miejscu pracy

Wiele z tych czynników ryzyka rośnie w krajach rozwijających się i o średnim dochodzie. Kto z biedy przenosi się do dużego miasta, często pracuje w niebezpiecznych warunkach, mieszka przy zatłoczonych ulicach i żywi się tanim fast foodem. Podczas gdy klasyczne choroby zakaźne w niektórych miejscach ustępują, obciążenie nowotworami gwałtownie rośnie.

Pogłębiająca się przepaść: miejsce zamieszkania często decyduje o życiu i śmierci

Prognozy ukazują drastyczne nierówności. W krajach o niskim wskaźniku rozwoju społecznego liczba przypadków raka może do 2050 roku wzrosnąć o 142 procent. Choroba coraz mocniej uderza właśnie w te regiony, których systemy opieki zdrowotnej już teraz pracują na granicy wydolności.

Skalę różnic dobrze ilustruje przykład raka piersi:

W bogatszych państwach na raka piersi choruje znacznie więcej kobiet – często dlatego, że lepszy screening pozwala wcześnie wykrywać więcej przypadków. Jednocześnie znacznie mniej chorych umiera na tę diagnozę, ponieważ dostępne są skuteczne terapie, leki i opieka po leczeniu.

Ta sama choroba, te same komórki – a mimo to szanse na przeżycie są zupełnie różne w zależności od miejsca zamieszkania.

Brak dostępu do diagnostyki i leczenia

Międzynarodowe badanie przeprowadzone w 115 krajach pokazuje, jak słabo wiele systemów ochrony zdrowia jest przygotowanych na wyzwanie, jakim jest rak:

• Jedynie 39 procent krajów finansuje podstawowe leczenie onkologiczne w ramach narodowego ubezpieczenia zdrowotnego.
• Mniej niż jedna trzecia państw oferuje powszechnie dostępną opiekę paliatywną dla ciężko chorych.
• Radioterapia jest dostępna w bogatych krajach cztery razy częściej niż w uboższych.
• Przeszczepienia komórek macierzystych są refundowane w wysoko rozwiniętych systemach około dwunastokrotnie częściej.

Dla chorych oznacza to, że nawet jeśli diagnoza zostanie postawiona, leczenie często pozostaje niepełne lub rozpoczyna się zbyt późno. Drogie leki, nowoczesne techniki operacyjne czy ośrodki radioterapii istnieją tylko w nielicznych dużych miastach – albo nie istnieją wcale. Rodziny zadłużają się, by opłacić terapię, lub rezygnują z niej całkowicie.

Co jest teraz konieczne: profilaktyka, badania przesiewowe, polityka

Jest jednak dobra wiadomość: znaczną część nadciągającej fali nowotworów można by powstrzymać. Specjaliści od lat znają działania, które statystycznie potwierdzają swoją skuteczność w ratowaniu życia. Wdrażanie ich blokują jednak interesy polityczne, presja ekonomiczna i brak funduszy.

Profilaktyka na co dzień: mniej czynników ryzyka, więcej ochrony

Do najskuteczniejszych działań należą:

• Surowsza polityka antynikotynowa i antyalkoholowa: wyższe podatki, zakazy reklamy
• Programy walki z otyłością, skupione na zdrowym odżywianiu i aktywności fizycznej
• Czyste powietrze w miastach, ostrzejsze normy emisji dla przemysłu i transportu
• Lepsza ochrona pracowników narażonych na substancje rakotwórcze
• Programy szczepień przeciwko wirusom wywołującym nowotwory, takim jak HPV (rak szyjki macicy) czy wirusowe zapalenie wątroby typu B (rak wątroby)

Sama konsekwentna polityka antynikotynowa mogłaby zapobiec milionom przypadków raka płuca. Niektóre kraje już to udowadniają: tam, gdzie zakazy palenia są egzekwowane, a papierosy wyraźnie podrożały, odsetek palaczy spada – a po pewnym czasie spada też zachorowalność na nowotwory.

Wczesne wykrywanie: im szybciej, tym lepsze rokowania

Kluczową rolę odgrywają również badania przesiewowe. Regularne kontrole mogą wykryć guz, zanim zdąży się rozprzestrzenić. Rak piersi, rak jelita grubego i rak szyjki macicy we wczesnym stadium są często skutecznie leczalne, a niekiedy można je całkowicie wyleczyć. W wielu regionach brakuje jednak infrastruktury do prowadzenia powszechnych programów przesiewowych: nie ma laboratoriów, personelu ani sprzętu.

Dla mieszkańców zamożnych krajów wiąże się z tym też pewna odpowiedzialność: kto ma dostęp do badań profilaktycznych, powinien z nich korzystać. Wskaźniki uczestnictwa – nawet w Europie – pozostają miejscami zatrważająco niskie, mimo że możliwości są dostępne.

Rak jako lustro społecznych nierówności

Rak to nie tylko kwestia genów i pecha. Choroba odsłania, jak sprawiedliwie lub niesprawiedliwie zorganizowany jest dany system. Kto żyje w kraju z stabilnym ubezpieczeniem zdrowotnym, nowoczesnymi szpitalami, krótkim czasem oczekiwania i solidnym wsparciem socjalnym, ma znacznie większe szanse na długie życie po diagnozie.

W ubogich regionach o wyniku choroby decydują najczęściej trzy kwestie:

• Czy guz zostanie w ogóle wykryty?
• Czy leczenie jest dostępne – geograficznie i finansowo?
• Czy istnieje wsparcie na czas, gdy chory traci pracę i dochody?

Naukowcy mówią o „zbiorowym niepowodzeniu", gdy chodzi o budowanie sprawiedliwych struktur. Wiele narzędzi leży już bowiem na stole: podatki od tytoniu, międzynarodowe fundusze, partnerstwa technologiczne, wspólne zakupy leków, programy szkolenia personelu medycznego.

Co prognozy oznaczają dla Polski i krajów regionu

Choć największych wzrostów zachorowalności spodziewamy się w innych częściach świata, Polska i kraje sąsiednie również nie pozostają na uboczu. Starzejące się społeczeństwa, rosnący dobrobyt i typowe cywilizacyjne czynniki ryzyka – brak ruchu, nadwaga, alkohol – tworzą podatny grunt dla nowotworów.

Dla nas oznacza to kilka praktycznych wniosków:

• Rzucenie palenia wyraźnie obniża indywidualne ryzyko zachorowania na raka już po kilku latach.
• Regularne badania profilaktyczne, szczególnie w kierunku raka jelita grubego i raka piersi, znacząco zwiększają szanse na wyleczenie.
• Prawidłowy wskaźnik masy ciała, aktywność fizyczna i dieta oparta głównie na produktach roślinnych zmniejszają ryzyko kilku rodzajów nowotworów jednocześnie.
• Osoby zawodowo narażone na kontakt z chemikaliami powinny ściśle przestrzegać przepisów BHP i zgłaszać wszelkie nieprawidłowości.

Jednocześnie presja na systemy opieki zdrowotnej będzie rosła. Więcej chorych na nowotwory to wyższe koszty, większe zapotrzebowanie na personel i trudne decyzje dotyczące priorytetów. Które terapie będą refundowane? Ile środków trafi na profilaktykę zamiast wyłącznie na leczenie ostrych stanów? Jak zapewnić powszechną opiekę paliatywną?

Rak pozostaje zatem nie tylko zagadnieniem medycznym, lecz także sprawdzianem społecznej solidarności. To, czy ponure prognozy na 2050 rok staną się rzeczywistością, zależy nie tylko od laboratoriów i klinik, ale przede wszystkim od decyzji politycznych podejmowanych w najbliższych latach – i od tego, jak każdy z nas podejdzie do własnych czynników ryzyka.