Tropikalna ryba zdała test inteligencji dla małp człekokształtnych – naukowcy są zdumieni

Lustro, mała ryba i eksperyment, który zmienia wszystko

Lustro, malutka tropikalna ryba i doświadczenie zarezerwowane dotychczas dla „wielkich umysłów" — to, co zespół badaczy z Japonii i Szwajcarii zaobserwował w laboratorium podczas pracy z wargaczem czyszczącym, wywraca do góry nogami utrwalone wyobrażenia o świadomości zwierząt. Ten barwny mieszkaniec raf koralowych najwyraźniej rozpoznaje siebie w lustrze — i to w teście, który przez dekady uchodził za złoty standard stosowany wobec małp człekokształtnych.

Czym właściwie jest test lustra

Od lat 70. XX wieku naukowcy posługują się testem lustra jako narzędziem do badania samoświadomości u zwierząt. Zasada jest prosta, lecz pomysłowa: podczas snu lub lekkiego znieczulenia na ciele zwierzęcia umieszcza się wyraźnie widoczne oznaczenie w miejscu, którego nie może ono zobaczyć bez pomocy odbicia. Jeśli po przebudzeniu zwierzę staje przed lustrem i celowo dotyka lub bada oznaczone miejsce, uznaje się to za dowód na to, że rozpoznaje swoje odbicie jako własne „ja".

Przez długi czas przyjmowano, że test ten zdają wyłącznie gatunki uznawane za wyjątkowo „wysoko rozwinięte". To założenie tworzyło pewną hierarchię inteligencji w świecie zwierząt. Do klasycznych przedstawicieli, którzy przechodzili ten test, zaliczano:

• Szympansy i inne małpy człekokształtne
• Delfiny
• Niektóre ptaki krukowate, takie jak wrony czy sroki
• Słonie w określonych badaniach

Wiele innych zwierząt, które ewidentnie nie są głupie, nie poradziło sobie ze standardowym protokołem. Dotyczy to na przykład goryli, które często unikają kontaktu wzrokowego, czy psów, które zwykłe ignorują swoje odbicie w lustrze. Coraz więcej badaczy zaczyna jednak kwestionować to, czy jeden sztywno zdefiniowany test może być jednakowo sprawiedliwy dla wszystkich gatunków.

Nowe badanie sugeruje, że test lustra mniej mówi o inteligencji, a więcej o tym, jak my — ludzie — ją rozumiemy.

Ryba, która odwróciła logikę testu

Właśnie tutaj wkracza opublikowane niedawno badanie, które ukazało się w czasopiśmie Scientific Reports. Zespół naukowców z Osaka Metropolitan University oraz Uniwersytetu w Neuchâtel zajął się wargaczem czyszczącym Labroides dimidiatus. Ten gatunek zamieszkuje rafy koralowe Indopacyfiku i słynie z wyjątkowego „serwisu": usuwa pasożyty z ciał większych ryb, które cierpliwie poddają się jego dotykom i łagodnym ugryzieniom.

Zamiast mechanicznie powtarzać klasyczny test lustra, naukowcy odwrócili protokół. Ryby przez kilka dni obserwowały wyłącznie swoje odbicie — bez żadnego oznaczenia na ciele. Mogły więc spokojnie „poznać" własny wygląd.

Wyniki zaskoczyły badaczy. Wargacze nie zachowywały się obojętnie — pływały pod dziwnymi kątami przed lustrem, wykonywały niecodzienny ruchy, gwałtownie zatrzymywały się lub ćwiczyły manewry, których normalnie nie wykonują. W szczególnie wymownej scenie ryby upuszczały małe krewetki przed lustrem i obserwowały, jak te opadają w odbiciu. W ten sposób aktywnie badały przestrzenne właściwości lustra.

17 z 18 ryb zdało klasyczny test

Gdy zwierzęta oswojyły się już z lustrem, rozpoczął się właściwy eksperyment. Każdej rybie naniesiono kolorowe oznaczenie na gardło — miejsce, którego ryba nie może zobaczyć bez odbicia. Następnie lustro ponownie wprowadzono do zbiornika.

Reakcja zaskoczyła cały zespół badawczy: 17 z 18 wargaczy ustawiło się w taki sposób, by móc zobaczyć gardło w lustrze. Ryby celowo zmieniały pozycję ciała i zbliżały się do lustra, jakby namierzały konkretny punkt.

Średnio ryby potrzebowały zaledwie około 82 minut, by wyraźnie zareagować na oznaczenie — szybciej niż niektóre ssaki w podobnych testach.

Część zwierząt pocierała następnie gardło o kamienie lub dno zbiornika, wcześniej dokładnie oglądając oznaczone miejsce w lustrze. To przemawia za tym, że ryby postrzegały oznaczenie jako coś znajdującego się na ich własnym ciele — a nie jako plamkę na obcej rybie widocznej za szybą.

Zdjęcia zamiast lustra: test rozpoznawania twarzy

Badanie poszło jeszcze dalej. Naukowcy pokazali wargaczom zdjęcia ich własnych pysków — raz niezmienione, raz z naniesionym brunatnym oznaczeniem. Dla porównania pokazali również fotografie innych wargaczy, również ze znacznikiem lub bez.

Spośród ośmiu testowanych zwierząt sześć zareagowało wyraźnie odmiennie: wykazywały szczególne zainteresowanie, gdy widziały własną twarz z oznaczeniem, a w dużej mierze ignorowały zdjęcia obcych ryb — nawet jeśli te miały identyczną plamkę. Oznacza to, że wargacz potrafi nie tylko rozpoznać swoje odbicie w lustrze, ale również przyporządkować sobie dwuwymiarowy wizerunek własnego wyglądu.

Co to oznacza dla naszego rozumienia świadomości

Przez długi czas panowało przekonanie, że samoświadomość to późne osiągnięcie ewolucji — swoista korona wielkich, złożonych mózgów ssaków i niektórych ptaków. Ryby kostne, takie jak wargacz czyszczący, oddzieliły się od linii pozostałych kręgowców mniej więcej 450 milionów lat temu — na długo przed powstaniem charakterystycznej dla ssaków kory nowej.

Gdy dziesięciocentymetrowy mieszkaniec rafy koralowej wykazuje oznaki samopostrzegania, cała ta narracja staje pod znakiem zapytania. Możliwe są dwa wyjaśnienia:

• Korzenie samoświadomości są znacznie starsze, niż dotychczas sądzono.
• Podobne zdolności wykształciły się niezależnie w różnych grupach zwierząt.

Za drugim wyjaśnieniem przemawia tryb życia Labroides dimidiatus. Wargacze utrzymują się dzięki delikatnym interakcjom z większymi „klientami". Aby usuwać pasożyty bez uszkadzania wrażliwej tkanki gościa, potrzebna jest precyzyjna kontrola, dobra pamięć i wyczucie sygnałów społecznych. Liczne badania wykazują, że wargacze zapamiętują konkretnych partnerów, dostosowują się do ich zachowania i podejmują ryzykowne, lecz wykalkulowane próby oszustwa.

Zwierzę, które każdego dnia negocjuje z dziesiątkami innych osobników, czerpie korzyści z wyraźnego poczucia własnego „ja" — nie tylko w lustrze, ale i na rafie.

Na ile wiarygodny jest test lustra?

Nowe badanie podsyca debatę, która od lat toczy się w środowisku etologów: czy test lustra naprawdę mierzy samoświadomość — czy jedynie określone połączenie ciekawości, przetwarzania wzrokowego i sprawności ruchowej? Kruk może uznawać swoje odbicie za mniej interesujące niż brzmienie głosów. Pies orientuje się przede wszystkim za pomocą węchu, nie wzroku.

Niektóre gatunki nie zdają testu, bo po prostu nie odpowiada on ich sposobowi postrzegania świata. Inne, jak wargacz, zdają go, gdy protokół zostaje ostrożnie dostosowany do ich biologii — w tym przypadku poprzez danie rybom czasu na swobodne zapoznanie się z lustrem bez żadnego oznaczenia.

Rosnąca część środowiska naukowego domaga się, by metody badawcze były ściślej powiązane z biologią konkretnego gatunku. Kto mierzy tylko to, co potrafią małpy człekokształtne, otrzyma skalę, na której małpy człekokształtne zawsze będą na szczycie.

Co z tego badania mogą wynieść wszyscy

Praca z wargaczami dostarcza kilku powodów do refleksji wykraczających daleko poza laboratorium:

• Ostrożność wobec pozornie „prostych" zwierząt: Mały mózg nie oznacza automatycznie prostej psychiki.
• Warunki hodowli: Jeśli ryby budują stabilny obraz samych siebie, tym pilniejsze staje się pytanie o to, jak powinna wyglądać hodowla akwariowa.
• Etyka w nauce i rybołówstwie: Im więcej zdolności poznawczych odkrywamy u ryb, tym trudniej ignorować kwestię ich cierpienia.

Wiele osób wciąż postrzega ryby jako ruchomą dekorację, a nie jako indywidua. Takie badania wstrząsają tym poglądem. Kto choć raz obserwował wargacza systematycznie pracującego przy „kliencie", szybko dostrzega, że dzieje się tu coś więcej niż czysty instynkt.

Jak może wyglądać samoświadomość u zwierząt

Samoświadomość nie musi oznaczać, że zwierzę rozważa swoją historię życia czy zadaje filozoficzne pytania. W badaniach naukowych pojęcie to odnosi się zazwyczaj do znacznie skromniejszych zdolności, takich jak:

• Odróżnianie własnego ciała od otoczenia
• Rozróżnianie między własnym działaniem a zdarzeniami zewnętrznymi
• Budowanie stabilnego obrazu własnego wyglądu lub zapachu

U wargacza część tych zdolności najwyraźniej istnieje. Zwierzę wyraźnie wie, które części ciała do niego należą i jak wyglądają z zewnątrz. To wystarczy, by zdać test lustra — i zmusza nas do przemyślenia na nowo życia wewnętrznego ryb.

W nadchodzących latach można spodziewać się, że inne, dotychczas niedoceniane gatunki zostaną zbadane za pomocą podobnych, dostosowanych protokołów. Jeśli mały mieszkaniec rafy koralowej dorównuje małpie człekokształtnej, przepaść między nami a wieloma innymi zwierzętami może okazać się znacznie mniejsza, niż nam się wydawało.