Rak jelita grubego coraz częściej dotyka ludzi bez klasycznych czynników ryzyka
W wielu zachodnich krajach lekarze obserwują niepokojący wzrost zachorowań na raka jelita grubego wśród osób poniżej 40. roku życia — ludzi, którzy czuli się całkowicie zdrowi i nie mieli żadnych znanych czynników ryzyka. Duże międzynarodowe badanie sugeruje teraz coś zaskakującego: konkretna bakteria jelitowa — a dokładniej jej toksyna — może wyrządzać kluczowe uszkodzenia w materiale genetycznym już w dzieciństwie.
Trend, który niepokoi onkologów na całym świecie
Lekarze w USA, Wielkiej Brytanii, Australii i innych krajach wysoko rozwiniętych od około dwudziestu lat odnotowują wyraźną zmianę: rak jelita grubego przesuwa się ku coraz młodszym grupom wiekowym. W Stanach Zjednoczonych liczba przypadków wśród osób poniżej 40. roku życia podwaja się mniej więcej co dekadę.
Co szczególnie niepokojące — chorzy są często szczupli, nie mają rodzinnego obciążenia i generalnie dbają o swoje zdrowie. To właśnie osoby, które dotąd czuły się bezpiecznie.
Jednocześnie dane pokazują, że kraje takie jak Indie czy wiele państw Ameryki Łacińskiej notują znacznie mniej wczesnych przypadków tej choroby. Te różnice kierują uwagę badaczy nie ku czynnikom genetycznym, lecz ku środowisku, stylowi życia i składowi mikrobioty jelitowej.
Onkolodzy zwracają ponadto uwagę, że guzy u młodszych pacjentów często mają inną biologię — bywają bardziej agresywne i częściej umiejscowione w dolnym odcinku jelita grubego. To wskazuje, że nie chodzi jedynie o wcześniejsze ujawnienie się znanych czynników ryzyka, lecz o działanie dodatkowego mechanizmu.
Prawie tysiąc guzów zbadanych w laboratorium genetycznym — i jeden wyraźny wzorzec
Aby odkryć ten mechanizm, międzynarodowy zespół badaczy przeprowadził analizę genetyczną tkanki nowotworowej pobranej od 981 pacjentów z 11 krajów. Naukowcy badali materiał genetyczny komórek rakowych, szukając charakterystycznych wzorców uszkodzeń — tzw. sygnatur mutacyjnych.
U młodszych pacjentów wielokrotnie natrafiali na jeden specyficzny wzorzec, który u starszych chorych pojawiał się znacznie rzadziej. Ten ślad pasował idealnie do dobrze znane substancji: toksyny zwanej kolibaktyną, produkowanej przez określony szczep bakterii jelitowej Escherichia coli.
Charakterystyczne uszkodzenia materiału genetycznego powodowane przez kolibaktynę występowały w guzach młodszych pacjentów ponad trzy razy częściej niż u osób starszych.
Kolibaktyna potrafi bezpośrednio atakować DNA. Substancja ta łączy oba nici kwasu nukleinowego, wywołuje pęknięcia i miejsca wymagające naprawy. Takie uszkodzenia bywają naprawiane błędnie — i kumulują się przez lata.
Analizy statystyczne przeprowadzone w ramach badania wykazały, że w krajach z wysoką liczbą wczesnych przypadków raka jelita grubego znacznie częściej wykrywano guzy właśnie z tą sygnaturą kolibaktyny. Ta geograficzna zbieżność wzmacnia podejrzenie, że toksyna nie jest przypadkowym uczestnikiem procesu, lecz jego istotną przyczyną.
Escherichia coli: niegroźny lokator z niebezpieczną odmianą
Escherichia coli — w skrócie E. coli — żyje w jelitach niemal każdego człowieka. Większość szczepów jest nieszkodliwa, a nawet pożyteczna. Problem pojawia się wtedy, gdy konkretne odmiany posiadają specjalny zestaw genów, zwany wyspą pks. Ten klaster genów umożliwia bakteriom produkcję kolibaktyny.
Badania przeprowadzone w USA i Wielkiej Brytanii sugerują, że około 40 procent tamtejszych dzieci nosi w jelitach właśnie takie szczepy E. coli produkujące kolibaktynę. Kolonizacja zaczyna się często już w pierwszych latach życia — prawdopodobnie przez bliskie kontakty domowe, kontakty z innymi dziećmi, a także przez żywność.
Dzieci nie odczuwają żadnych objawów. Toksyna nie wywołuje ostrych bólów brzucha ani biegunek. Zamiast tego może po cichu uszkadzać komórki ściany jelita, w których stopniowo gromadzą się drobne zmiany w materiale genetycznym.
Proces nowotworowy, który może zacząć się na dekady przed pojawieniem się objawów
Nowe badanie wspiera niepokojący scenariusz: droga do raka jelita grubego zaczyna się być może nie w wieku średnim, lecz znacznie wcześniej — niekiedy już w przedszkolu. Mutacje wywołane przez kolibaktynę pozostają w tkance, namnażają się z każdym podziałem komórkowym i przez kilkadziesiąt lat mogą przerodzić się w guz.
Diagnoza raka stawiana w wieku 35 czy 40 lat może odzwierciedlać uszkodzenie, które rozpoczęło się w wieku szkolnym.
Ten długi okres inkubacji wyjaśnia, dlaczego rak jelita grubego pojawia się tak zaskakująco u młodych ludzi prowadzących często zdrowy tryb życia — decydujące zdarzenie miało miejsce wiele lat wcześniej i nie ma nic wspólnego z obecną sytuacją życiową.
Nowa nadzieja: wczesne testy na wykrywanie niebezpiecznych szczepów bakterii
Badacze pracują teraz nad praktycznym zastosowaniem swoich odkryć: testami kałowymi, które nie szukają krwi ani obecnych guzów, lecz szczepów bakterii produkujących kolibaktynę. Taki test mógłby być stosowany u dzieci, nastolatków i młodych dorosłych — na długo przed pojawieniem się polipów czy nowotworów.
Możliwe scenariusze zastosowania obejmowałyby:
- Programy przesiewowe w rodzinach z większą liczbą przypadków raka jelita grubego
- Kontrole u dzieci z przewlekłymi chorobami jelit
- Szersze programy profilaktyczne od okresu nastoletniego w krajach o wysokiej częstości wczesnych zachorowań
Osoby będące nosicielami ryzykownych szczepów bakterii mogłyby być objęte celowaną opieką. Do rozważenia są m.in. specjalne probiotyki stopniowo „przeprogramowujące" mikrobiotę jelitową lub terapie selektywnie redukujące te niebezpieczne szczepy bez niszczenia całego mikrobiomu.
Co rodzice i młodzi dorośli mogą zrobić już teraz
Na razie nie istnieje jeszcze zatwierdzony standardowy test wykrywający szczepy E. coli produkujące kolibaktynę. Mimo to można wpływać na swoje indywidualne ryzyko. Wiele czynników obciążających jelita prawdopodobnie nasila działanie szkodliwych bakterii.
Badania naukowe wielokrotnie wskazują na te same czynniki ochronne dla jelit:
- Duża ilość błonnika z warzyw, pełnoziarnistych produktów i roślin strączkowych
- Ograniczone spożycie przetworzonego mięsa i mocno przetworzonych produktów gotowych
- Regularna aktywność fizyczna i utrzymanie prawidłowej masy ciała
- Rezygnacja z nadmiernego spożycia alkoholu i palenia tytoniu
Szczególnie osoby mieszkające w regionach wysokiego ryzyka lub mające krewnych chorych na raka jelita grubego powinny poważnie traktować typowe sygnały ostrzegawcze: trwałe zmiany rytmu wypróżnień, ukryta krew w stolcu, niewyjaśniona utrata masy ciała, nawracające bóle brzucha.
Jak mikrobiom współdecyduje o naszym ryzyku zachorowania na raka
Aktualne badania jednoznacznie pokazują, że rak jelita grubego nie jest wyłącznie kwestią genów ani wieku. Decydujące okazuje się wzajemne oddziaływanie czynników dziedzicznych, stylu życia i bakterii jelitowych. Jedne drobnoustroje działają raczej ochronnie, inne — jak się wydaje — szkodliwie.
Kolibaktyna to tylko jeden element tej układanki. Eksperci podejrzewają, że u wielu chorych nakłada się kilka niekorzystnych czynników: na przykład niekorzystny skład mikrobioty, silnie przetworzona dieta, brak ruchu, a być może jeszcze indywidualna podatność mechanizmów naprawy DNA.
Dla profilaktyki istotne jest to, że na mikrobiotę można stosunkowo skutecznie wpływać. Dieta, niektóre leki, probiotyki, a nawet infekcje mogą znacząco zmienić jej skład. Gdyby udało się wcześnie rozpoznać najgroźniejsze szczepy i selektywnie je eliminować, powstałoby zupełnie nowe podejście do prewencji nowotworowej — odejście od późnego wykrywania gotowych guzów na rzecz interwencji w samych początkach procesu chorobowego.
Przed rodzicami, lekarzami i systemami ochrony zdrowia staje tym samym nowe pytanie: czy dzieci i młodzi dorośli powinni być w przyszłości badani nie tylko pod kątem próchnicy i wad wzroku, lecz także niebezpiecznych szczepów bakterii jelitowych? Dostępne dane przemawiają za tym, by tę możliwość potraktować poważnie.
