Dziś w nocy niebo rozbłyśnie: jakie są szanse na zorzę polarną w Niemczech

Ujarzmione słońce, zaniepokojeni naukowcy i wyczekujący amatorzy astronomii — w te marcowe noce niemieckie niebo może zamienić się w kolorowe widowisko świetlne.

Kilka potężnych erupcji słonecznych wyrzuciło w przestrzeń kosmiczną gigantyczne obłoki plazmy, które teraz zmierzają wprost ku Ziemi. Jeśli materia słoneczna dotrze do naszej planety w odpowiednim momencie i zderzy się z jej polem magnetycznym, powstają niezwykłe zorze polarne — widoczne nie tylko w Skandynawii, ale też nad Niemcami. Szczególny efekt związany z równonocą dodatkowo sprzyja miłośnikom nocnego nieba.

Dlaczego właśnie teraz szanse są tak duże

Zazwyczaj obserwatorzy zorzy polarnej muszą wybierać się daleko na północ — do Norwegii, Islandii czy Finlandii. W tych dniach teoretycznie wystarczy wyjazd na pobliskie ciemne pole w Meklemburgii, Dolnej Saksonii czy Bawarii. Powodem jest kilka koronalnych wyrzutów masy (CME) zarejestrowanych przez amerykańską agencję NOAA — olbrzymie obłoki plazmy, które jeden po drugim mogą uderzać w ziemskie pole magnetyczne.

Ponieważ obłoki te nie docierają równocześnie, lecz falami, aktywność geomagnetyczna może utrzymywać się na podwyższonym poziomie przez kilka nocy. NOAA spodziewa się warunków klasy G2, a chwilami nawet G3 — to umiarkowane i dość silne burze geomagnetyczne w pięciostopniowej skali. W takich momentach pas zorzy polarnej przesuwa się wyraźnie na południe.

Połączenie kilku obłoków plazmy z momentem bliskim równonocy tworzy niemal idealne „okno zorzowe" nad Europą Środkową.

Dla Niemiec oznacza to, że szanse na widoczną zorzę polarną są szczególnie duże na północy kraju, choć przy sprzyjającym układzie warunków blask może sięgać nawet środkowej części kraju.

Trick natury: efekt Russella-McPherrona

Brzmi skomplikowanie, ale jest to kluczowy czynnik — efekt Russella-McPherrona. Opisuje on, dlaczego tygodnie wokół równonocy marcowej i wrześniowej tradycyjnie uchodzą za najlepszy czas na obserwację zorzy polarnej.

Tło jest następujące: oś Ziemi jest nachylona względem Słońca. Około 20 marca, wraz z początkiem wiosny, nasza planeta ustawia się tak, że jej pole magnetyczne jest wyjątkowo korzystnie zorientowane względem pola magnetycznego wiatru słonecznego. Pola te często wskazują wtedy w przeciwnych kierunkach i „zazębiają się" lepiej niż zwykle.

Skutki dla nieba nad nami są konkretne:

• Naładowane cząsteczki wiatru słonecznego silniej sprzęgają się z polem magnetycznym Ziemi.
• Więcej cząstek przenika do magnetosfery i podąża wzdłuż linii pola w kierunku biegunów.
• Nawet stosunkowo słabe burze słoneczne mogą wówczas wywołać wyraźnie widoczne zorze polarne.

Można to uprościć w następujący sposób: podczas równonocy Ziemia jest „bardziej otwarta" na wiatr słoneczny. W efekcie niekiedy wystarczy umiarkowana burza, by wywołać spektakularne światło na niebie — zjawisko, które w innych warunkach byłoby widoczne tylko przy znacznie silniejszych zdarzeniach.

Kwestia czasu: czy burza słoneczna nadejdzie o właściwej porze?

Największa niewiadoma dotyczy właśnie synchronizacji. Modele pozwalają co prawda oszacować mniej więcej, kiedy obłoki plazmy dotrą do Ziemi, ale odchylenie o kilka godzin jest zawsze możliwe. NOAA spodziewa się najsilniejszej aktywności geomagnetycznej w przybliżeniu między 19 a 21 marca, natomiast brytyjskie Met Office dopuszcza pewne przesunięcie w czasie.

Dla Europy Środkowej liczy się przede wszystkim to, czy najintensywniejsza faza nastąpi w godzinach nocnych. Jeśli cząstki dotrą w południe, spektakl dla naszych oczu po prostu „przepada" — pole magnetyczne zareaguje, ale zorza nie ma żadnych szans w walce z blaskiem słońca.

Największe szanse pojawiają się, gdy najsilniejsze zakłócenia pola magnetycznego przypadają na ciemne godziny — od północy do wczesnego ranka.

Do tego dochodzi jeszcze jedna kwestia: kilka CME może sprawić, że burza geomagnetyczna będzie przebiegać falami. Dla łowców zorzy oznacza to jedno — nie nastawiać się na jedną noc, lecz najlepiej obserwować niebo przez dwie lub trzy kolejne noce.

Jak zwiększyć swoje szanse na zorzę polarną w Niemczech

Zorza polarna zawsze pozostaje grą losową. Jednak kilka prostych zasad pozwala wyraźnie poprawić prawdopodobieństwo sukcesu. Decydujące są trzy czynniki: miejsce, czas i informacja.

Właściwe miejsce obserwacji

Kto poważnie liczy na zorzę, powinien ominąć parking przy pobliskim supermarkecie i wyjechać w ciemność. Zanieczyszczenie świetlne bezlitośnie pochłania słabe zjawiska atmosferyczne.

• Z dala od miasta: im mniej latarni, reklam i oświetlonych budynków, tym lepiej.
• Spojrzenie na północ: zorze polarne w Niemczech pojawiają się zazwyczaj nisko nad północnym horyzontem.
• Otwarty horyzont: żadnych wysokich budynków, lasów ani gór od strony północnej — najlepsze są rozległe pola lub jeziora.
• Czyste powietrze: mgła przygruntowa, zamglenie lub nawet cienka warstwa chmur może natychmiast zgasić słaby blask zorzy.

Najlepszy moment w ciągu nocy

W Skandynawii zorze polarne często pojawiają się już wczesnym wieczorem. Na naszych szerokościach geograficznych wiele intensywnych faz przypada raczej między godziną 22 a około 3 w nocy. Warto wytrwać dłużej:

Do tego dochodzi dynamika zjawiska: zorze polarne rozwijają się skokowo, w tak zwanych substormach. Niebo może wyglądać spokojnie przez pół godziny, a nagle w ciągu kilku minut rozbłyśnie intensywnym światłem, które równie szybko zniknie.

Jak rozpoznać zorzę polarną — i nie pomylić jej z chmurą?

Zwłaszcza w Niemczech zorze polarne są często znacznie słabsze niż te z pocztówkowych zdjęć z Norwegii. Wiele zjawisk wygląda gołym okiem raczej szaro lub mleczno, z lekkim zielonkawym odcieniem, nieruchomo zawisając nad północnym horyzontem.

Typowe cechy to:

• rozmyta, lekko łukowata poświata od strony północy
• pionowe „zasłony" lub słupy, niekiedy ustawione w rzędach
• powolne falowanie lub płynięcie struktur
• na zdjęciach kolory są wyraźniejsze niż to, co widzi gołe oko

Prosty trik: zrób zdjęcie smartfonem lub aparatem z kilkusekundową ekspozycją. Jeśli na obrazie pojawi się wyraźna zielona lub fioletowa poświata, podczas gdy oko widzi tylko „szare światło" — to niemal pewna zorza polarna.

Ryzyko i skutki burz geomagnetycznych

Dla zwykłego życia codziennego w Niemczech burze geomagnetyczne klasy G2 lub G3 pozostają z reguły nieszkodliwe. Sieci energetyczne i operatorzy satelitów uważnie obserwują sytuację, jednak poważne zakłócenia zdarzają się głównie podczas znacznie silniejszych zdarzeń.

Mimo to pewne efekty mogą być odczuwalne:

• nieznacznie zakłócone połączenia radiowe na trasach dalekiego zasięgu
• zwiększone narażenie na promieniowanie na bardzo wysokich trasach lotniczych
• drobne niedokładności w sygnałach GPS

Dla obserwatorów na ziemi zjawisko pozostaje imponującym widowiskiem natury, które nie wymaga żadnych szczególnych środków ostrożności — poza ciepłym ubraniem, bezpiecznym miejscem z dala od drogi oraz naładowaną baterią w aparacie i telefonie.

Dlaczego obecna faza jest tak wyjątkowa

Słońce zbliża się do swojego kolejnego maksimum aktywności. W takich okresach nasilają się plamy słoneczne, erupcje i koronalne wyrzuty masy. Obserwowana teraz seria kolejnych obłoków plazmy to zapowiedź tego, czego możemy spodziewać się częściej w nadchodzących miesiącach.

Dla miłośników zorzy polarnej w Niemczech to dobra wiadomość. Nawet jeśli poszczególne prognozy bywają chybione, a zapowiadana noc okaże się zachmurzona lub spokojna — statystyka powoli przechyla się na ich korzyść. Każdy kolejny aktywny region słoneczny zwiększa szansę, że burza dotrze do nas w odpowiednim momencie. Najlepiej byłoby, gdyby ponownie przypadła w okolicach równonocy, gdy efekt Russella-McPherrona po cichu odgrywa swoją rolę z polem magnetycznym Ziemi.

Kto więc w te noce spojrzy ku północy, łączy odrobinę wiedzy o pogodzie kosmicznej z najprostszym uczuciem zachwytu: tam w górze jarzy się niewidzialny parasol ochronny, który zamienia naładowane cząstki słońca w ciche kurtyny światła — niekiedy wprost nad niemieckimi dachami.