Badanie: dieta bogata w żywność ultra-przetworzoną może poważnie obniżyć płodność

Coraz więcej par trafia do klinik leczenia niepłodności, a nowe badania wskazują na zaskakującego winowajcę ukrytego w codziennym menu.

Naukowcy odkryli wyraźny związek między wysokim spożyciem żywności ultra-przetworzonej a mniejszymi szansami na zajście w ciążę — a także z niższą jakością zarodków w pierwszych dobach po zapłodnieniu.

Czym właściwie jest żywność ultra-przetworzona?

Badacze posłużyli się klasyfikacją NOVA, która porządkuje produkty spożywcze według stopnia przetworzenia. Żywność ultra-przetworzona stanowi w niej najwyższą, najbardziej niepokojącą kategorię.

Do tej grupy zaliczamy między innymi:

• gotowe dania i potrawy błyskawiczne
• napoje gazowane, energetyki i słodzone herbaty mrożone
• chipsy, ciastka, słodycze i batoniki
• wędliny i przemysłowo produkowane przekąski
• płatki śniadaniowe i pieczywo z długą listą dodatków

Produkty te zawierają zazwyczaj rafinowane cukry, tanie tłuszcze, sól, wzmacniacze smaku, barwniki i inne substancje pomocnicze. Projektuje się je z myślą o długiej trwałości, wygodzie spożycia i możliwie największej atrakcyjności smakowej.

Właśnie ta kombinacja — nikła wartość odżywcza połączona z bogactwem przemysłowych dodatków — wydaje się szczególnie niekorzystna dla precyzyjnie wyregulowanego układu rozrodczego.

Zakrojone na szeroką skalę badanie z udziałem tysięcy kobiet

Badanie, opublikowane w piśmie naukowym Human Reproduction, objęło tysiące kobiet w wieku rozrodczym i trwało przez wiele lat. Ich nawyki żywieniowe były skrupulatnie rejestrowane, a następnie zestawiane z danymi dotyczącymi chęci posiadania dzieci, prób zajścia w ciążę oraz przebytych procedur medycznych, w tym zapłodnienia in vitro.

Wyłonił się z tego wyraźny wzorzec, którego trudno nie zauważyć: im większy udział żywności ultra-przetworzonej w codziennej diecie, tym niższe szanse na ciążę.

Ryzyko rośnie z każdą kolejną porcją

Naukowcy nie skupiali się wyłącznie na skrajnych przypadkach, takich jak kobiety żywiące się niemal wyłącznie gotowymi daniami. Obliczyli również, co się dzieje, gdy udział żywności ultra-przetworzonej stopniowo wzrasta.

Wraz z każdym wzrostem odsetka takich produktów w diecie szanse na ciążę mierzalnie malały. To wskazuje na efekt skali — nie istnieje żadna ostra granica bezpieczeństwa: niewielka ilość nie wyrządzi natychmiastowej szkody, ale im więcej, tym gorszy obraz całości.

Zależność ta pozostawała widoczna nawet po uwzględnieniu innych czynników wpływających na płodność, takich jak:

• wiek
• BMI (stosunek masy ciała do wzrostu)
• poziom wykształcenia
• palenie tytoniu i ogólny styl życia

Dieta jawi się tym samym jako samodzielny czynnik ryzyka — nie jedynie jako skutek uboczny niezdrowego trybu życia.

Wpływ widoczny w laboratorium podczas procedury IVF

Mocną stroną tego badania jest fakt, że naukowcy nie poprzestali na pytaniu, czy kobieta zaszła w ciążę. Przyjrzeli się również temu, co dzieje się w pierwszych dniach po zapłodnieniu, w ramach procedury in vitro.

W warunkach laboratoryjnych embriologowie mogą precyzyjnie ocenić jakość zarodków, biorąc pod uwagę między innymi:

• szybkość i regularność podziałów komórkowych
• kształt i strukturę zarodka
• szacowane szanse na przeżycie po transferze do macicy

Kobiety spożywające duże ilości żywności ultra-przetworzonej miały przeciętnie zarodki niższej jakości niż te, których dieta opierała się głównie na produktach nieprzetworzonych lub minimalnie przetworzonych. Sugeruje to, że wpływ odżywiania ujawnia się na długo przed tym, zanim zarodek ma szansę zagnieździć się w macicy.

Pierwsze podziały komórkowe zarodka reagują zaskakująco silnie na to, co przez lata lądowało na talerzu.

Możliwe biologiczne wyjaśnienia

Naukowcy nie potrafią jeszcze wskazać z pewnością konkretnych mechanizmów odpowiedzialnych za ten efekt, jednak zarysowuje się kilka logicznych ścieżek.

Przewlekły stan zapalny niskiego stopnia

Dieta bogata w żywność ultra-przetworzoną często wiąże się z łagodnym, długotrwałym stanem zapalnym w organizmie. Nie objawia się on jak typowa infekcja, lecz sprawia, że układ odpornościowy działa na stałe podwyższonych obrotach.

W jajnikach i w otoczeniu komórek jajowych takie środowisko zapalne może zaburzać dojrzewanie zdrowych jajeczek. Również błona śluzowa macicy — miejsce, gdzie zarodek musi się zagnieździć — potrzebuje spokojnego, stabilnego środowiska, a nie sygnałów zapalnych.

Stres oksydacyjny

Żywność ultra-przetworzona zawiera zazwyczaj dużo cukrów i niezdrowych tłuszczów, a mało antyoksydantów obecnych w warzywach, owocach, orzechach i nasionach. Zaburza to równowagę między szkodliwymi wolnymi rodnikami a substancjami ochronnymi w organizmie.

Wolne rodniki mogą uszkadzać DNA oraz strukturę komórek jajowych. Ponieważ kobieta rodzi się z całym zapasem jajeczek na całe życie, uszkodzenia kumulują się z biegiem lat.

Zaburzenia hormonalne

Obok składu samej żywności pewną rolę może odgrywać jej opakowanie. Substancje zawarte w plastiku, powłokach i niektórych dodatkach mogą działać jak tzw. substancje zaburzające gospodarkę hormonalną — naśladują lub blokują hormony produkowane naturalnie przez organizm.

Płodność opiera się na niezwykle precyzyjnym współdziałaniu hormonów. Nawet niewielkie zaburzenia w nieodpowiednim momencie mogą wystarczyć, by rozregulować owulację lub pogorszyć jakość komórek jajowych.

Od problemu jednostki do kwestii zdrowia publicznego

W krajach takich jak Stany Zjednoczone ponad połowa wszystkich spożywanych kalorii pochodzi z żywności ultra-przetworzonej. Podobna tendencja powoli zaznacza się w Polsce — gotowe pasty do chleba, dania z mikrofalówki i wszechobecne przekąski stają się codziennością.

Jednocześnie rośnie liczba par mających trudności z zajściem w ciążę. Na całym świecie szacuje się, że z problemem niepłodności boryka się mniej więcej jedna na sześć par.

Nowe wyniki sugerują, że nie chodzi wyłącznie o coraz późniejszy wiek, w którym kobiety decydują się na pierwsze dziecko. Codzienne wybory w supermarkecie zdają się mieć realny wpływ na te statystyki.

Dieta jako dźwignia, którą możesz przestawić

Wieku nie da się cofnąć, a niektórych medycznych przyczyn niepłodności nie sposób łatwo wyleczyć. Dieta to zupełnie inna sprawa — to, co ląduje w Twoim koszyku zakupowym, możesz zmienić już jutro.

Dla kobiet i mężczyzn pragnących mieć dzieci zdrowe odżywianie staje się tym samym konkretnym punktem zaczepienia. Nie jako magiczny lek, lecz jako istotny element w całym układance stylu życia i czynników medycznych.

• więcej produktów podstawowych: warzywa, owoce, rośliny strączkowe, pełnoziarniste zboża
• częstsze gotowanie w domu z prostych składników
• napoje bez cukru — woda i herbata zamiast słodkich napojów gazowanych
• przekąski jako okazjonalny dodatek, nie stały element dnia

Co możesz zrobić już teraz?

Naukowcy zaznaczają, że jedno badanie nigdy nie jest ostatnim słowem w danej sprawie. Jednak ich wyniki dobrze korespondują z tym, co wcześniej zaobserwowano w odniesieniu do chorób serca, cukrzycy i otyłości: im więcej żywności ultra-przetworzonej, tym gorsze efekty zdrowotne.

Jeśli marzysz o dziecku — teraz lub w przyszłości — warto zacząć od małych zmian, i to możliwie wcześnie:

• Stopniowo zastępuj żywność ultra-przetworzoną prostymi, rozpoznawalnymi produktami. Na przykład: jogurt z owocami zamiast słodkich deserków z kartonu.
• Czytaj etykiety i wybieraj produkty z krótką, zrozumiałą listą składników.
• Zaplanuj stałe dni gotowania w tygodniu, by zmniejszyć pokusę sięgania po jedzenie na wynos czy dania z mikrofalówki.
• Zaangażuj partnera — jakość nasienia reaguje na styl życia równie silnie jak płodność kobiety.

Płodność nie wymaga perfekcyjnej diety — chodzi o taki wzorzec odżywiania, który jak najmniej obciąża Twój organizm.

Dodatkowe tło: czym dokładnie jest klasyfikacja NOVA?

Ponieważ pojęcie „przetworzony" jest nieostre, naukowcy sięgają po klasyfikację NOVA, która dzieli żywność na cztery grupy:

Badania nad płodnością koncentrują się przede wszystkim na czwartej grupie — nie dlatego, że grupy od pierwszej do trzeciej są zawsze doskonałe, lecz dlatego, że właśnie w grupie czwartej skupia się najwięcej elementów nadmiernie obciążających organizm.

Jeśli chcesz zwiększyć swoje szanse na ciążę, nie musisz podchodzić do jedzenia obsesyjnie. Prosta praktyczna zasada: im więcej miejsca na talerzu zajmują rozpoznawalne składniki zamiast produktów z długą listą dodatków, tym korzystniej może to wpłynąć na Twoje plany rodzicielskie.