Historyczne spotkanie w ciemnościach Oceanu Południowego
W głębokich, nieprzeniknonych wodach otaczających Antarktykę naukowcy uchwycili coś, co do niedawna pozostawało jedynie hipotezą. Podczas międzynarodowej ekspedycji głębinowej przed obiektywem naukowej kamery pojawił się ogromny rekin — na setkach metrów głębokości, w wodzie ledwo cieplejszej od lodu.
To absolutnie pierwsze potwierdzone nagranie rekina w wodach antarktycznych. Odkrycie to zmienia sposób, w jaki biolodzy postrzegają życie w tym odległym zakątku Ziemi.
Spotkanie z rekinem przy Południowych Szetlandach
Niespodziewany bohater nagrania pojawił się w pobliżu Południowych Szetlandów — około 120 kilometrów na północ od Półwyspu Antarktycznego. Zespół naukowców z Minderoo-UWA Centre for Deep Sea Research, we współpracy z Inkfish Expeditions, opuścił kamery z przynętą na głębokość około 490 metrów.
Celem badaczy było sporządzenie przeglądu organizmów zamieszkujących zimne głębiny. Przez wiele dni kamery rejestrowały każdy mijający cień. Dopiero po przeanalizowaniu blisko 400 godzin materiału wideo naukowcy dostrzegli potężną sylwetkę.
Po dniach nagrywania, w wodzie o temperaturze około 2 stopni Celsjusza, wyłonił się powoli poruszający się, masywny rekin — coś, czego w Antarktyce jeszcze nikt nie widział.
Według kierownika ekspedycji Alana Jamiesona to spotkanie, o którym badacze głębin mogą tylko marzyć. Zwierzę spokojnie dryfuje przez mętną toń — powoli, lecz z wyraźnym celem — w środowisku, które dla człowieka jest absolutnie nieprzyjazne. Nagranie pokazuje, jak wiele jeszcze nie wiemy o głębinach otaczających Antarktykę, regionie, który mimo dziesięcioleci badań pozostaje w dużej mierze niezbadany.
Śpiący gigant: czym jest rekin senny?
Na podstawie budowy ciała i sposobu poruszania się biolodzy rozpoznali przedstawiciela rodziny Somniosidae, popularnie nazywanych rekinami sennymi lub rekinem grenlandzkim. Naukowcy przypuszczają, że najprawdopodobniej mamy do czynienia z południowym rekinem sennym (Somniosus antarcticus) — gatunkiem słynącym z wyjątkowo powolnego trybu życia.
Rekiny senne należą do najbardziej tajemniczych żarłaczy na świecie. Żyją na znacznych głębokościach, poruszają się leniwie i mogą osiągać niewyobrażalny wiek. U spokrewnionego gatunku z północnego Atlantyku udokumentowano osobniki liczące ponad 400 lat — co czyni je jednymi z najdłużej żyjących kręgowców na Ziemi.
- Rodzina: Somniosidae (rekiny senne)
- Prawdopodobny gatunek: południowy rekin senny (Somniosus antarcticus)
- Głębokość obserwacji: około 490 metrów
- Temperatura wody: około 2°C
- Lokalizacja: okolice Południowych Szetlandów, na północ od Półwyspu Antarktycznego
Mimo to wciąż istnieje pewna niepewność. W obrębie tej rodziny od lat toczy się naukowy spór o to, ile gatunków tak naprawdę istnieje i jak je od siebie odróżnić. Wiele klasyfikacji pochodzi jeszcze z ubiegłego wieku i opiera się głównie na cechach zewnętrznych, podczas gdy nowoczesne dane genetyczne są niemal całkowicie niedostępne.
Dlaczego jeden rekin rodzi aż tyle pytań naukowych
Sfilmowany okaz może pomóc rozwiązać te zagadki. Jeśli badaczom uda się zebrać wystarczającą ilość materiału filmowego, a w przyszłości także próbek tkankowych, będą mogli porównać je z kolekcjami muzealnych okazów i przeprowadzić nowoczesne analizy DNA.
To jedno zwierzę może odegrać kluczową rolę w rozwiązaniu taksonomicznej zagadki, która nurtuje naukowców od blisko wieku.
Ustalenie, czy mamy do czynienia z już opisanym gatunkiem, czy może z dotychczas nieznaną gałęzią w obrębie rodziny, zmieni sposób, w jaki biolodzy rozumieją rozmieszczenie i ewolucję głębinowych rekinów.
Przeżyć w wodzie bliskiej zamarzania — jak rekiny to robią?
Wiele ryb zamieszkujących antarktyczne wody posiada niezwykle wyspecjalizowane przystosowania. Niektóre gatunki mają na przykład białka we krwi działające jak naturalny płyn niezamarzający, zapobiegający tworzeniu się kryształków lodu. Sfilmowany rekin wydaje się stosować zupełnie inną strategię.
Naukowcy podejrzewają, że zwierzę korzysta z nieco cieplejszych warstw wody, które przepływają wzdłuż kontynentalnego szelfu na znacznej głębokości. Zamiast żyć bezpośrednio pod lodem i w ekstremalnie zimnych wodach powierzchniowych, rekin najpewniej przebywa w głębszych strefach, gdzie temperatura jest odrobinę wyższa — choć wciąż mieści się zdecydowanie w lodowatym zakresie.
| Cecha | Typowa ryba antarktyczna | Sfilmowany rekin |
|---|---|---|
| Adaptacja do zimna | Białka „niezamarzające" we krwi | Przebywanie w stosunkowo cieplejszych głębokich warstwach wody |
| Prędkość pływania | Często aktywna, krótkie wybuchy energii | Powolna, energooszczędna |
| Wiek | Zazwyczaj kilka do kilkudziesięciu lat | Prawdopodobnie możliwe setki lat |
| Obserwowalność | Regularnie spotykane w połowach i na nagraniach | Rzadko widywane, żyją z dala od ludzi |
Zespół badaczy jest przekonany, że to zwierzę nie pojawiło się tu przypadkowo. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że populacja rekinów sennych żyje w tych wodach od dawna — po prostu głębokość, powolność i oddalenie ich siedliska sprawiły, że przez cały ten czas pozostawała niezauważona.
Krótkie okna badawcze w niemal niedostępnym regionie
Prowadzenie filmowania w antarktycznych głębinach daje naukowcom zaledwie kilka szans w ciągu roku. Statki muszą pokonywać zdradliwy lód morski, ekspedycje są niezwykle kosztowne, a warunki pogodowe odcinają ten region na wiele miesięcy. W efekcie istnieje tylko garść krótkich okienek, podczas których kamery mogą być bezpiecznie rozmieszczone.
Spotkanie z rekinem pokazuje, jak wiele życia wciąż ukrywa się przed ludzkim wzrokiem. Podczas gdy satelity mapują pokrywę lodową z dokładnością do metra kwadratowego, ocean pod nią pozostaje w ogromnej mierze nieznany.
Antarktyczna głębina okazuje się nie pustą, martwą przestrzenią, lecz ekosystemem, w którym chowają się nawet duże drapieżniki.
Dla biologów tego rodzaju obserwacje stanowią prawdziwy sygnał alarmowy: skoro dopiero teraz po raz pierwszy uchwycono rekina na filmie, to jakie inne wielkie zwierzęta krążą tam wciąż niezauważone? I jak zareagują na zmiany temperatury oraz dostępności pokarmu wywołane zmianami klimatycznymi?
Dlaczego sfilmowany rekin ma znaczenie dla klimatu i bioróżnorodności
Rekiny zajmują szczyt łańcucha pokarmowego i odgrywają istotną rolę w utrzymaniu równowagi morskich ekosystemów. Ich obecność w wodach antarktycznych świadczy o tym, że dostępnych jest wystarczająco dużo organizmów stanowiących ich pożywienie, a same głębiny są bardziej złożone, niż dotychczas sądzono.
Naukowcy mogą wyciągnąć z tej obserwacji szereg wniosków:
- Możliwy zasięg występowania rekinów sennych w Oceanie Południowym.
- Zmiany prądów oceanicznych i temperatur wody, które można odczytać z lokalizacji, w której przebywa rekin.
- Stopień zagrożenia tych zwierząt ze strony rybołówstwa i działalności człowieka, zwłaszcza w obliczu topnienia lodów.
Jeśli zmiany klimatyczne podwyższą temperaturę głębszych warstw wody, może to znacząco wpłynąć na siedliska wolno rosnących gatunków, takich jak ten rekin. Ze względu na powolny wzrost i późne dojrzewanie płciowe populacje tych zwierząt odbudowują się bardzo wolno po zakłóceniach czy przełowieniu.
Jak naukowcy filmują życie na głębinach?
Badacze głębin morskich często używają przynęty, by zwabić zwierzęta przed kamerę. W tym przypadku były to kawałki ryb przymocowane do ramy z kamerami. Zapach rozchodzi się w wodzie i przyciąga stworzenia, które normalnie pozostałyby poza zasięgiem obiektywu. W podobny sposób uchwycono wcześniej na wideo rzadkie gatunki ryb i skorupiaków.
Ta metoda pomaga lepiej określić bioróżnorodność danego obszaru — czyli łączną różnorodność życia, od mikroorganizmów w osadzie po duże drapieżniki, takie jak ten rekin. Im więcej gatunków i im bardziej są zróżnicowane, tym zazwyczaj sprawniej funkcjonuje cały ekosystem.
Najnowsze nagranie południowego rekina sennego to znaczący punkt na mapie wiedzy o Antarktyce. Dowodzi ono, że nawet duże, żyjące w powolnym rytmie zwierzęta potrafią ukryć się w miejscach, do których człowiek zagląda niezwykle rzadko. Przyszłe ekspedycje wyposażone w lepsze kamery, dłuższe serie pomiarowe i analizy genetyczne będą krok po kroku odsłaniać, jak bogaty i kruchy jest ten zimny, ukryty ekosystem.
