Nowa mapa pokazuje, gdzie we Francji można jeszcze spotkać dzikie jeże

Nocny sąsiad, którego prawie nikt nie zauważa

Jeże znikają z francuskiego krajobrazu w zastraszającym tempie. Jednak dzięki zakrojonym na szeroką skalę badaniom obywatelskim udało się precyzyjnie ustalić, gdzie te zwierzęta wciąż można spotkać. Tysiące zgłoszeń od miłośników przyrody złożyły się na szczegółową mapę rozmieszczenia jeży we Francji.

Mapa nie tylko wskazuje miejsca, gdzie masz największe szanse na nocne spotkanie z tym kolczastym ssakiem. Równie wymowne są obszary, z których nie napłynęło ani jedno zgłoszenie — a to mówi wiele o presji, jakiej gatunek jest poddawany.

Czym jest europejski jeż i gdzie szuka schronienia

Europejski jeż to niewielki ssak prowadzący nocny tryb życia. Dorasta do około trzydziestu centymetrów długości, piętnastu centymetrów wysokości i przed zimowym snem waży mniej więcej kilogram. Ze względu na skromne rozmiary i nocną aktywność rzadko rzuca się w oczy — nawet w ogrodach, przez które przemyka tuż pod naszym nosem.

Jeże najlepiej czują się na obrzeżach wsi, w parkach, przedmieściach z żywopłotami i na terenach rolniczych z zaniedbanymi zakątkami. Szukają miejsc oferujących osłonę, owady i wystarczająco dużo kryjówek do budowy gniazda. Równo przystrzyżone trawniki, gładkie ogrodzenia i całkowicie wybrukowane ogrody nie mają im praktycznie nic do zaoferowania.

Jeż to typowy gatunek synantropijny — żyje blisko ludzi, ale też najbardziej cierpi z powodu tego, jak ludzie urządzają przestrzeń wokół siebie.

Dlaczego populacja jeży we Francji tak gwałtownie spada

Alarmujące sygnały dotyczące stanu populacji jeży słychać w całej Europie od wielu lat. Francja nie jest wyjątkiem. Organizacje przyrodnicze wskazują na kilka nakładających się czynników:

• Intensywne rolnictwo: rozległe, otwarte pola uprawne pozbawione żywopłotów i miedz nie oferują praktycznie żadnych kryjówek ani pokarmu.
• Ruch drogowy: jeże chętnie przekraczają drogi w poszukiwaniu pożywienia i masowo giną pod kołami pojazdów.
• Ogrody i maszyny: kosiarki automatyczne, spalinowe i krzewiniarki ranią lub zabijają jeże ukryte w trawie lub pod krzewami.
• Trucizny: środki na ślimaki i inne pestycydy zmniejszają dostępność ofiar lub zatruwają jeże przez łańcuch pokarmowy.
• Fragmentacja przestrzeni: wysokie ogrodzenia i szczelne siatki zamieniają ogrody w izolowane wyspy, przez które zwierzęta nie mogą swobodnie wędrować.

W wyniku tych wszystkich zagrożeń liczebność jeży maleje z roku na rok. Tempo spadku różni się w zależności od regionu, jednak ogólna tendencja jest na tyle niepokojąca, że uzasadniała podjęcie zakrojonych na szeroką skalę badań.

Trzy lata liczenia jeży — jak wyglądały badania

Aby lepiej poznać rozmieszczenie gatunku, we Francji uruchomiono duży projekt partycypacyjny, potocznie nazywany „liczeniem jeży". Założenie było proste: mieszkańcy pomagają naukowcom, zgłaszając własne obserwacje i ślady obecności tych zwierząt.

Uczestnicy mogli angażować się na dwa sposoby:

• Tunele śladowe w ogrodzie: w prostych tunelach układano papier pokryty tuszem. Jeże przechodzące przez środek zostawiały charakterystyczne odciski łap, co pozwalało stwierdzić, czy nocą odwiedzają ogród.
• Zgłaszanie obserwacji: każdy mógł podać, gdzie i kiedy widział jeża — żywego lub martwego, przy drodze, w parku lub we własnym ogrodzie.

Dane zbierano przez trzy lata — początkowo w regionie pilotażowym, obejmującym między innymi departament Doubs, a następnie rozszerzono projekt na całą Francję. Organizacja przyrodnicza France Nature Environnement koordynowała program i przypisywała wszystkie zgłoszenia do danych geograficznych.

Ponad 11 000 uczestników i tysiące obserwacji

Projekt spotkał się z zaskakująco dużym zainteresowaniem. Dane dostarczyło ponad 11 000 osób — od zagorzałych przyrodników po rodziny ciekawe, co nocami kryje się w ich ogrodzie.

Tylko w 2023 roku zarejestrowano ponad 6 700 obserwacji. Każde zgłoszenie było powiązane z konkretną lokalizacją, dzięki czemu badacze mogli dostrzegać wzorce: gdzie jeże nadal występują licznie, gdzie wydają się zanikać i które obszary wyróżniają się jako „strefy ciszy" bez żadnych obserwacji.

Mapa nie jest doskonałym spisem, ale stanowi najbardziej kompletny obraz rozmieszczenia jeży we Francji, jaki kiedykolwiek powstał.

Mapa Francji: gdzie jeże wciąż się kręcą

Na podstawie zebranych danych opracowano mapę z koncentracjami obserwacji. Wyraźnie wyróżnia się kilka regionów z relatywnie dużą liczbą zgłoszeń:

• Burgundia–Franche-Comté: połączenie drobnoziarnistego krajobrazu rolniczego, żywopłotów, lasów i wiosek z ogrodami tworzy odpowiednie siedlisko dla jeży.
• Owernia–Rodan-Alpy: w niżej położonych obszarach o mozaikowym krajobrazie jeże pojawiają się regularnie, szczególnie tam, gdzie rolnictwo przeplata się z naturą.
• Île-de-France: mimo sąsiedztwa Paryża szeroki pas przedmieść, parków i ogrodów wokół stolicy okazuje się zaskakująco ważny dla tego gatunku.
• Hauts-de-France: ten północny region z wioskami, drobnoziarnistym rolnictwem i żywopłotami wciąż tworzy sieć odpowiednich siedlisk.

To, że właśnie te obszary się wyróżniają, wpisuje się w dobrze znany schemat: jeż korzysta ze stref przejściowych, gdzie zabudowa, ogrody i tereny wiejskie nachodzą na siebie. Całkowicie zurbanizowane centra miast oraz wielkopowierzchniowe uprawy bez zielonych obrzeży notują znacznie mniej obserwacji.

Białe plamy na mapie mówią równie wiele

Co najmniej tak samo interesujące są puste obszary. Miejsca, z których prawie nie napłynęły żadne zgłoszenia, mogą oznaczać dwie rzeczy: mało uczestników albo mało jeży. Badacze porównują więc gęstość zgłoszeń z gęstością zaludnienia i innymi źródłami danych, by odróżnić prawdziwe luki od braków w monitoringu.

Pewne wzorce są już wyraźne. Obszary zdominowane przez jednolitą uprawę pól, pozbawione żywopłotów i przecięte ruchliwymi drogami, często wypadają słabo. Również niektóre tereny górskie wydają się mniej odpowiednie — ze względu na ograniczoną dostępność pokarmu i kryjówek.

Dlaczego ta mapa jest tak cenna dla ochrony jeży

Mapa pozwala jednym rzutem oka zobaczyć, gdzie działania przyniosą największy efekt. Organizacje przyrodnicze i władze wykorzystują te informacje, by ustalić, gdzie:

• przejścia dla zwierząt i małe przepusty pod drogami lub wzdłuż nich są potrzebne;
• można odtworzyć żywopłoty, zadrzewienia śródpolne i kwieciste obrzeża pól;
• edukacja na temat przyjaznego naturze ogrodnictwa jest najpilniej potrzebna;
• dodatkowe badania nad nieobecnością lub silnym spadkiem liczebności jeży mają sens.

Łącząc dane obywatelskie z innymi zbiorami — dotyczącymi użytkowania terenu czy natężenia ruchu drogowego — naukowcy mogą lepiej przewidywać, gdzie gatunek jest najbardziej zagrożony w najbliższych latach.

Każde zgłoszenie obserwacji jeża reprezentuje fragment siedliska. Razem tworzą mapę drogową działań naprawczych.

Jak samemu pomóc jeżom — małe zmiany, wielki efekt

Choć badania dotyczą Francji, płynące z nich wnioski można bez trudu zastosować w Polsce. Jeże nie uznają granic państwowych i napotykają podobne problemy w naszych ogrodach i na obszarach wiejskich.

Praktyczne sposoby na stworzenie środowiska przyjaznego jeżom:

• Wytnij otwór o wymiarach około 13 x 13 centymetrów w ogrodzeniu, żeby połączyć sąsiednie ogrody w jeden korytarz dla zwierząt.
• Pozostaw w kącie ogrodu kupkę liści, gałązek i wysokiej trawy jako miejsce schronienia i gniazdo.
• Nie kośmy wszystkiego do gołej ziemi — przed koszeniem sprawdzaj, czy w długiej trawie lub stosach liści nie kryje się jeż.
• Rezygnuj z trutki na ślimaki zawierającej substancje toksyczne i sięgaj po rozwiązania bezpieczne dla dzikich zwierząt.
• W czasie suszy postaw w ogrodzie płytkie naczynie z wodą — skorzystają z niego i jeże, i wiele innych gatunków.

Kto mieszka we Francji lub regularnie tam przebywa, może aktywnie uczestniczyć w trwających projektach obserwacyjnych, rejestrując napotkane jeże. W Polsce działają podobne punkty zgłoszeń dla jeży i innych gatunków ogrodowych, dzięki którym wspierasz lokalnych badaczy.

Co ta mapa mówi nam o nauce obywatelskiej

Francuska mapa jeży to doskonały przykład tego, jak nauka obywatelska przyspiesza badania przyrodnicze. Przy stosunkowo prostych środkach — platformie internetowej i przejrzystych instrukcjach — można zgromadzić ogromne ilości danych, których mały zespół badaczy nigdy by nie zebrał.

W przypadku jeży daje to konkretne korzyści:

• aktualne informacje o rozmieszczeniu gatunku w poszczególnych regionach;
• wgląd w trendy populacyjne dzięki porównywaniu zgłoszeń z kolejnych lat;
• lepszą ocenę zagrożeń na terenach rolniczych i miejskich;
• większe zaangażowanie mieszkańców w ochronę przyrody w ich bezpośrednim otoczeniu.

Projekty tego rodzaju pełnią też rolę swoistego radaru społecznego: gdy w wielu miejscach ludzie zgłaszają, że widzą mniej jeży niż kiedyś, to sygnał wymagający dalszego zbadania. Przestaje to być subiektywne odczucie, a staje się tysiącami konkretnych obserwacji tworzących razem wyraźny wzorzec.

Dla osób zaniepokojonych stanem bioróżnorodności w Europie francuskie dane pokazują, że wciąż istnieją znaczące populacje jeży — ale niezbędne pozostaje ukierunkowane wsparcie. Otwór w ogrodzeniu, trochę bardziej dziki kąt w ogrodzie i aplikacja do zgłaszania obserwacji pod ręką — każdy może dołożyć do tego swoją cegiełkę, zarówno we Francji, jak i w Polsce.