Gdy walka z rakiem dobiegła końca, zaczyna się nowa bitwa — na talerzu
Po diagnozie raka wszystko kręci się wokół leczenia, wyzdrowienia i nadziei. Jednak to, co trafia na twój talerz po zakończeniu terapii, może okazać się ważniejsze, niż kiedykolwiek przypuszczałeś.
Nowe, długofalowe badania przeprowadzone na byłych pacjentach onkologicznych ujawniły wyraźny związek między sposobem odżywiania a szansą na przeżycie kolejnych lat. Na pierwszy plan wysuwa się ilość spożywanych wysoko przetworzonych produktów z supermarketu — niezależnie od kalorii czy składników odżywczych widocznych na etykiecie.
Piętnaście lat obserwacji 802 byłych pacjentów onkologicznych
Badanie, które wzbudziło teraz szerokie zainteresowanie, pochodzi z Włoch. Naukowcy śledzili losy 802 osób, które wcześniej przeszły leczenie onkologiczne — wszyscy byli uczestnikami tak zwanego badania kohortowego Moli-sani, prowadzonego na południu kraju.
Ich nawyki żywieniowe zostały szczegółowo udokumentowane średnio 8,4 roku po pierwotnej diagnozie. Następnie badacze monitorowali stan zdrowia uczestników przez blisko piętnaście lat. W tym czasie zmarło 281 osób, z czego 149 z przyczyn związanych z chorobą nowotworową.
Uczestnicy spożywający największe ilości wysoko przetworzonej żywności mieli o 48 procent wyższe ryzyko zgonu w porównaniu do tych, którzy jedli jej najmniej.
Gdy badacze skupili się wyłącznie na zgonach spowodowanych rakiem, dodatkowe ryzyko wzrastało już do 57 procent w grupie o najwyższym spożyciu przetworzonych produktów. Co istotne, te zależności utrzymywały się nawet po uwzględnieniu takich czynników jak:
- wiek uczestników
- palenie tytoniu
- masa ciała (BMI)
- aktywność fizyczna i sport
- rodzaj i intensywność leczenia onkologicznego
- stopień przestrzegania diety śródziemnomorskiej
Ten ostatni punkt jest szczególnie wymowny. Sugeruje, że sam stopień przemysłowego przetworzenia żywności stanowi odrębny czynnik ryzyka — niezależnie od tego, czy ktoś ogólnie odżywia się zdrowo.
Co właściwie zalicza się do wysoko przetworzonej żywności?
Określenie „wysoko przetworzona" nie oznacza po prostu „słodka" czy „tłusta". Naukowcy posługują się tu najczęściej klasyfikacją NOVA, która dzieli żywność na cztery kategorie — od nieprzetworzonej (warzywa, owoce, orzechy) aż po wysoko przetworzoną (gotowe przekąski i dania).
Przykłady produktów wysoko przetworzonych
- chipsy, słone krakersy i chrupki serowe
- napoje gazowane i energetyczne
- większość płatków śniadaniowych i batonów
- mrożone pizze i gotowe dania
- przemysłowo przetworzone wędliny i parówki
- fabryczne desery, takie jak puddingi i jogurty owocowe z dodatkami
Produkty te powstają zazwyczaj z rafinowanych składników, które najpierw zostały rozłożone na części — jak skrobia, izolaty białka roślinnego czy syrop glukozowy — a następnie ponownie złożone w gotowy produkt. Do mieszanki dochodzą jeszcze aromaty, barwniki, konserwanty, słodziki i emulgatory. Pierwotna struktura żywności jest wówczas w dużej mierze zatracona.
Chodzi nie tylko o to, co się w nich znajduje, ale też o to, czego już w nich nie ma — błonnika, naturalnej struktury i powolnego trawienia.
Dlaczego byli pacjenci onkologiczni są szczególnie narażeni?
Po chemioterapii, radioterapii lub hormonoterapii organizm nie wraca automatycznie do poprzedniego stanu. Narządy mogą być uszkodzone, układ odpornościowy potrzebuje regeneracji, a ryzyko chorób sercowo-naczyniowych często pozostaje podwyższone przez długi czas.
Włoscy badacze przyjrzeli się dlatego różnym biologicznym wskaźnikom we krwi i funkcji serca, tak zwanym biomarkerom. Dwa z nich wyraźnie wyróżniały się na tle pozostałych:
- poziom białka C-reaktywnego (CRP) — markera przewlekłego stanu zapalnego o niskim nasileniu
- spoczynkowe tętno — wskaźnik obciążenia układu sercowo-naczyniowego
Gdy te czynniki zostały uwzględnione w analizach, związek między wysoko przetworzoną żywnością a śmiertelnością zmniejszył się o około jedną trzecią. Wskazuje to, że utrzymujący się stan zapalny i dodatkowe obciążenie serca oraz naczyń krwionośnych prawdopodobnie wyjaśniają znaczną część podwyższonego ryzyka.
Organizm, który przeszedł ciężkie leczenie onkologiczne, ma mniejsze rezerwy. Każdy dodatkowy bodziec zapalny ma znaczenie.
Przekąski bogate w sól i tłuszcz, połączone z dodatkami do żywności i rafinowanymi węglowodanami, okazały się szczególnie niekorzystne. Ta właśnie kategoria produktów wykazała w badaniu najbardziej wyraźny związek ze śmiertelnością.
Nie jest to dowód ostateczny, ale ostrzeżenie jest poważne
Badacze podkreślają, że mamy do czynienia z badaniem obserwacyjnym. Ujawniło ono powiązania, ale nie może jednoznacznie dowieść, że wysoko przetworzona żywność jest bezpośrednią przyczyną zgonów.
Uczestnicy sami raportowali swoje nawyki żywieniowe, co zawsze wprowadza pewien margines błędu. Szczegółowe dane dotyczące stadium zaawansowania nowotworu w momencie diagnozy nie były w pełni dostępne, co mogło wpłynąć na długoterminowe wyniki. Mimo to związek między spożyciem wysoko przetworzonych produktów a śmiertelnością przetrwał statystyczną korektę wielu czynników zakłócających.
| Grupa | Ryzyko zgonu (wszystkie przyczyny) | Ryzyko zgonu z powodu raka |
|---|---|---|
| Najniższe spożycie wysoko przetworzonej żywności | Punkt odniesienia | Punkt odniesienia |
| Najwyższe spożycie wysoko przetworzonej żywności | +48% | +57% |
Dla lekarzy i dietetyków wyniki te stanowią sygnał, by inaczej formułować zalecenia żywieniowe po diagnozie nowotworowej. Nie wystarczy już mówić „jedz więcej warzyw i owoców" czy „pilnuj wagi" — równie ważne staje się ograniczenie spożycia przemysłowo przetworzonych produktów.
Jak po raku ograniczyć wysoko przetworzoną żywność?
Badacze nie nawołują do restrykcyjnych diet. Ich przesłanie jest inne: stopniowo przesuwaj swój jadłospis od produktów przemysłowo komponowanych w stronę prostszego jedzenia z rozpoznawalnymi składnikami.
Praktyczne kroki na liście zakupów
- Wybieraj częściej chleb pełnoziarnisty, płatki owsiane lub niesłodzone musli zamiast słodkich płatków śniadaniowych.
- Zastąp napoje gazowane i energetyczne wodą, herbatą lub wodą gazowaną z plasterkiem cytryny.
- Sięgaj po rośliny strączkowe, jajka, orzechy oraz nieprzetworzone mięso lub ryby zamiast wędlin i parówek.
- Przygotuj prosty sos pomidorowy z pomidorów, cebuli i czosnku zamiast kupować gotowy sos w słoiku.
- Chipsy i ciastka zostaw na wyjątkowe okazje — częściej sięgaj po owoce, niesolone orzechy lub marchewkę.
Praktyczna zasada: im krótsza i bardziej zrozumiała lista składników, tym lepiej dany produkt nadaje się dla osłabionego organizmu.
Co to badanie mówi — a czego nie mówi — o twoim własnym ryzyku?
Osoby, które przeszły leczenie onkologiczne, często żyją z dużą dozą niepewności. Pokusa, by każde nowe badanie odczytywać jako osobisty wyrok, jest zrozumiała. To badanie wyznacza kierunek — nie stanowi bezwzględnej przepowiedni.
Uczestnicy pochodzili z jednego regionu Włoch, odżywiali się głównie według włoskich zwyczajów i przechodzili różne rodzaje nowotworów. Pozostaje otwarte pytanie, na ile te liczby przekładają się bezpośrednio na przykład na polskich pacjentów z innymi nawykami żywieniowymi i innymi schematami leczenia.
Jednocześnie badanie wyraźnie pokazuje, że żywienie to coś więcej niż kalorie i witaminy. Sposób, w jaki żywność jest skomponowana, jak szybko jest wchłaniana i ile reakcji zapalnych wywołuje, odgrywa prawdopodobnie większą rolę, niż długo sądzono.
Czym dokładnie jest „przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu"?
To pojęcie pojawia się coraz częściej w kontekście chorób przewlekłych. Nie chodzi tu o ostry stan zapalny, jaki towarzyszy grypie, lecz o swego rodzaju stały, cichy stan gotowości układu odpornościowego. Z biegiem czasu może on uszkadzać naczynia krwionośne, obciążać narządy i zwiększać ryzyko nowych chorób.
Wysoko przetworzona żywność od dawna jest wiązana z takim tlącym się stanem zapalnym — między innymi poprzez nadwagę, wahania poziomu cukru we krwi i wpływ na mikroflorę jelitową. Dla osób osłabionych przez raka i jego leczenie może to być właśnie ten impuls, który przechyla szalę na niekorzyść.
Kto po raku krok po kroku wybiera mniej przetworzoną żywność, ten nie pracuje jedynie nad wagą czy poziomem cholesterolu. Daje swojemu układowi odpornościowemu, sercu i naczyniom krwionośnym spokojniejsze warunki do regeneracji. I właśnie ta spokojniejsza droga — przynajmniej według włoskich danych — może mieć realny wpływ na szanse przeżycia po diagnozie.
