Nowe badania rzucają inne światło na codzienny rytuał z kawą
Okazuje się, że poranna kawa może robić znacznie więcej niż tylko pomagać nam się obudzić. Najnowsze wyniki badań naukowych sugerują, że regularne picie kawy może mieć związek z niższym ryzykiem zachorowania na niektóre nowotwory głowy i szyi. Herbata? Tu sprawa jest bardziej skomplikowana.
Największa jak dotąd analiza dotycząca kawy, herbaty i ryzyka nowotworów
Dane pochodzą z połączenia czternastu badań obserwacyjnych prowadzonych w Europie, Ameryce Północnej i Ameryce Łacińskiej. Łącznie objęły one 9 548 osób z nowotworami głowy i szyi oraz 15 783 osoby bez tej diagnozy.
Do nowotworów głowy i szyi zaliczają się między innymi guzy jamy ustnej, gardła i obszaru znajdującego się tuż za ustami. Badacze zbierali informacje na temat nawyków związanych z piciem kawy i herbaty — w tym kawy bezkofeinowej — i uwzględnili w analizie znane czynniki ryzyka, takie jak:
- wiek i płeć
- palenie tytoniu
- spożycie alkoholu
- ilość warzyw i owoców w diecie
Osoby pijące ponad cztery filiżanki zwykłej kawy dziennie miały średnio o 17 procent niższe ryzyko wystąpienia nowotworu głowy i szyi.
Związek ochronny był najsilniejszy w przypadku nowotworów jamy ustnej oraz jamy ustno-gardłowej, czyli obszaru zwanego orofarynksem.
Co dokładnie mówią liczby?
Kluczowe wyniki analizy można zestawić w następujący sposób:
| Napój | Ilość | Zaobserwowany wpływ na nowotwory głowy i szyi |
|---|---|---|
| Kawa z kofeiną | Ponad 4 filiżanki dziennie | Około 17% niższe ryzyko nowotworów głowy i szyi ogółem |
| Kawa bezkofeinowa | Dowolna ilość | Niższe ryzyko raka jamy ustnej, brak wyraźnego wpływu na inne typy |
| Herbata | Do 1 filiżanki dziennie | Około 9% niższe ryzyko nowotworów głowy i szyi, szczególnie dolnej części gardła |
| Herbata | Więcej niż 1 filiżanka dziennie | Około 38% wyższe ryzyko raka krtani |
Ta zaskakująca dwubiegunowość wyników dotyczących herbaty — lekki spadek ryzyka przy maksymalnie jednej filiżance dziennie, ale wyraźny wzrost przy większych ilościach — sprawia, że badanie jest szczególnie intrygujące. Wyraźnie wskazuje, że więcej nie zawsze znaczy lepiej.
Dlaczego duże ilości herbaty mogą być niekorzystne?
Badacze podejrzewają, że podwyższone ryzyko przy spożywaniu dużych ilości herbaty może być związane z refluksem żołądkowym. Picie gorących płynów w dużych ilościach może u niektórych osób powodować cofanie się soku żołądkowego do przełyku i gardła — stan znany jako choroba refluksowa przełyku (GERD).
Refluks z czasem podrażnia błonę śluzową gardła i krtani, a od dawna jest uznawany za czynnik ryzyka raka krtani. To istotny element układanki, który trudno zignorować.
Dodatkową rolę odgrywa temperatura samego napoju. W krajach, gdzie herbatę pija się bardzo gorącą, wcześniejsze badania wykazały związek między ekstremalnie gorącymi płynami a zwiększonym ryzykiem raka przełyku. Analizowana praca nie mogła uwzględnić dokładnej temperatury picia, jednak ten czynnik pozostaje logicznym podejrzanym.
Jakie substancje ochronne zawierają kawa i herbata?
Pozytywna strona tej historii wiąże się prawdopodobnie z bioaktywnymi związkami obecnymi w kawie i herbacie. Mechanizmy odpowiedzialne za działanie ochronne nie są jeszcze w pełni poznane, ale badacze zwracają uwagę przede wszystkim na:
- polifenole — substancje roślinne wyłapujące wolne rodniki
- flawonoidy — związki zdolne do hamowania procesów zapalnych
- antyoksydanty — substancje ograniczające uszkodzenia komórek
Wymienione związki występują zarówno w zwykłej kawie, jak i w kawie bezkofeinowej, co tłumaczy, dlaczego również warianty bezkofeinowe wykazują powiązanie z niższym ryzykiem raka jamy ustnej.
Ewentualny efekt ochronny wydaje się zatem wynikać nie tylko z kofeiny, ale z całego zestawu roślinnych związków bioaktywnych zawartych w kawie.
W badaniach laboratoryjnych polifenole i inne składniki kawy wielokrotnie wykazywały działanie na komórki nowotworowe: hamowały ich podział, wspierały procesy naprawcze i ograniczały oksydacyjne uszkodzenia DNA. Czy i w jakim stopniu dzieje się tak również u ludzi, pozostaje otwartym pytaniem — jednak dane epidemiologiczne układają się w spójny obraz.
Ostrożność przy wyciąganiu wniosków: co badanie pokazuje, a czego nie
Badacze podkreślają, że mamy do czynienia z badaniami obserwacyjnymi. Śledzono zachowania ludzi w codziennym życiu bez ingerowania w ich wybory. Oznacza to, że wyniki wskazują jedynie na korelacje — nie na twardy związek przyczynowo-skutkowy.
Zawsze istnieją tak zwane „zakłócacze" — czynniki wpływające jednocześnie na nawyki związane z piciem i na ryzyko nowotworów. Na przykład:
- osoby pijące dużo kawy mogą palić przeciętnie więcej lub mniej tytoniu
- osoby intensywnie pijące herbatę mogą stosować inne wzorce żywieniowe
- różnice kulturowe wpływają na zwyczaje kulinarne i nawyki picia
Choć badacze statystycznie uwzględnili wpływ palenia, alkoholu i diety, resztkowych efektów nie da się całkowicie wyeliminować. Nie wiadomo też, jakie rodzaje herbaty były spożywane — czarna, zielona czy ziołowa — ani jakie metody parzenia kawy były stosowane. Kawa filtrowana i espresso dostarczają na przykład różnych ilości pewnych substancji tłuszczopodobnych.
Czy powinieneś teraz pić więcej kawy?
Po zapoznaniu się z takimi wynikami kusi, żeby od razu ruszyć do ekspresu. Jednak eksperci zalecają zachowanie spokoju. Cztery filiżanki kawy dziennie lub więcej nie są odpowiednie dla każdego.
Duże ilości kofeiny mogą u niektórych osób powodować między innymi:
- kołatanie serca lub uczucie niepokoju
- problemy ze snem
- dolegliwości żołądkowe
- podwyższone ciśnienie krwi
Osoby cierpiące na schorzenia serca lub problemy ze snem powinny skonsultować całkowite spożycie kofeiny z lekarzem lub dietetykiem — zamiast samodzielnie drastycznie zwiększać jej dawkę „dla bezpieczeństwa".
Istotna jest też pora picia kawy. Kawa spożywana późnym popołudniem lub wieczorem może obniżać jakość snu, a dobry sen sam w sobie wiąże się z niższym ryzykiem nowotworów. Korzyści z dodatkowych filiżanek mogą więc łatwo zostać zniwelowane przez straty na innym polu.
Zdrowy styl życia pozostaje fundamentem
Badacze podkreślają, że kawa i herbata stanowią co najwyżej jeden mały element większej układanki. W kwestii ograniczania ryzyka nowotworów głowy i szyi nadal większe znaczenie mają dobrze znane zalecenia, takie jak:
- niepalenie i unikanie biernego wdychania dymu tytoniowego
- ograniczenie lub całkowite wyeliminowanie alkoholu
- codzienne spożywanie dużej ilości warzyw i owoców
- utrzymywanie masy ciała w zdrowym przedziale
- dbanie o higienę jamy ustnej i regularne wizyty u dentysty
W tym szerszym, zdrowym stylu życia kilka filiżanek kawy dziennie może bez problemu znaleźć swoje miejsce. Miłośnicy herbaty mogą natomiast rozważyć ograniczenie spożycia do jednej lub dwóch filiżanek dziennie i unikanie zbyt gorących napojów — zwłaszcza jeśli zmagają się z refluksem lub zgagą.
Praktyczne wskazówki dla miłośników kawy i herbaty
Kawa
- Znaj swoje granice: jeśli odczuwasz kołatanie serca lub masz problemy ze snem, ogranicz spożycie.
- Unikaj dużych ilości cukru i syropów w specjalnych napojach kawowych — szybko niwelują potencjalne korzyści.
- Rozważ częściowe zastąpienie kawy z kofeiną wariantem bezkofeinowym, jeśli reagujesz wrażliwie — bioaktywne substancje są w nim w dużej mierze zachowane.
Herbata
- Przed wypiciem daj herbacie trochę ostygnąć, żeby temperatura była komfortowa.
- Jeśli masz refluks, porozmawiaj z lekarzem pierwszego kontaktu o tym, czy zmiana nawyków związanych z piciem może przynieść ulgę.
- Eksperymentuj z rodzajami herbaty: zielona i czarna zawierają nieco różne mieszaniny polifenoli i antyoksydantów.
Jak te badania wpisują się w szerszy kontekst onkologii
Poszukiwanie związków między żywieniem, piciem a nowotworami trwa od dziesięcioleci. Kawa w starszych badaniach wypadała naprzemiennie korzystnie i neutralnie, jednak przez ostatnie dziesięć lat obraz stopniowo przechyla się na stronę pozytywną — między innymi w kontekście raka wątroby i ryzyka cukrzycy. Nowa analiza dotycząca nowotworów głowy i szyi wpisuje się w tę tendencję, choć skala ochrony pozostaje umiarkowana.
W przypadku herbaty sytuacja jest bardziej złożona, ponieważ wzorce jej spożywania na świecie są bardzo zróżnicowane. W niektórych regionach ludzie piją niezwykle mocną lub bardzo gorącą herbatę, w innych jest to lekki napój z dużą ilością mleka lub cukru. Przyszłe badania będą musiały precyzyjniej ustalić, które kombinacje rodzaju, temperatury i ilości okazują się ostatecznie korzystne, a które nie.
Do tego czasu obowiązuje jedna zasada: ciesz się kawą lub herbatą, ale nie traktuj swojego kubka jak tarczy ochronnej przed nowotworami. Kto krok po kroku poprawia swój ogólny styl życia i uważnie słucha sygnałów wysyłanych przez własne ciało, osiągnie prawdopodobnie największe korzyści — niezależnie od tego, czy na blacie wylądują cztery filiżanki dziennie, czy tylko dwie.
