Nowe badania: kilka plasterków sera tygodniowo a niższe ryzyko demencji?

Podczas gdy lekarze wciąż nie dysponują skutecznym lekiem na demencję, nowe badania wskazują na nieoczekiwanego sprzymierzeńca ukrytego w lodówce.

Demencja jako rosnące wyzwanie dla systemów opieki

Szacuje się, że na całym świecie ponad 50 milionów ludzi zmaga się z jakąś formą demencji. Światowa Organizacja Zdrowia przewiduje, że do 2050 roku liczba ta ulegnie mniej więcej potrojeniu. Skutki tego zjawiska odczuwają nie tylko sami pacjenci, lecz także ich bliscy, systemy opieki zdrowotnej i całe gospodarki.

Japonia należy do krajów szczególnie dotkniętych tym problemem. Społeczeństwo starzeje się tam w błyskawicznym tempie, a znaczna część osób po 65. roku życia zmaga się z zaburzeniami pamięci lub demencją. Ponieważ dostępne leki mogą co najwyżej spowolnić postęp choroby, coraz większy nacisk kładzie się na styl życia — aktywność fizyczną, sen, kontakty społeczne i sposób odżywiania.

Naukowcy coraz intensywniej przyglądają się małym, łatwym do wprowadzenia nawykom, które razem mogą wywierać zauważalny korzystny wpływ na pracę mózgu.

Japońskie badanie: osoby jedzące ser rzadziej chorują na demencję

Badacze z kilku japońskich uczelni przeanalizowali dane dotyczące 7 914 starszych osób mieszkających samodzielnie, w wieku 65 lat i więcej. Żadna z nich na początku badania nie miała przyznanej oficjalnej opieki długoterminowej.

Uczestników podzielono na dwie grupy:

• osoby spożywające ser co najmniej raz w tygodniu
• osoby, które sera w ogóle nie jadły

Przez kolejne trzy lata naukowcy obserwowali, u kogo pojawiły się wskazania do opieki ze względu na demencję. W Japonii tego rodzaju dane są skrupulatnie rejestrowane w systemach administracyjnych, co umożliwia przeprowadzanie takich analiz.

Wyniki okazały się wyraźne:

• w grupie jedzących ser demencja rozwinęła się u 3,4 procent uczestników
• w grupie niejadącej sera odsetek ten wyniósł 4,5 procent

Przekłada się to na względne obniżenie ryzyka o około 24 procent. Po uwzględnieniu dodatkowych korekt dotyczących stylu życia i diety efekt ten wynosił nadal około 21 procent. To nie jest magiczny środek, ale w kontekście zdrowia publicznego jest to wynik, którego nie można zbagatelizować.

Związek, nie dowód przyczynowości — ale wyraźna wskazówka

Badacze wyraźnie podkreślają, że zaobserwowano korelację, a nie twardy dowód na bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Osoby jedzące ser mogą w wielu innych aspektach prowadzić nieco zdrowszy tryb życia — więcej się ruszać, bardziej urozmaicać dietę czy mieć lepszy dostęp do opieki medycznej.

Aby ograniczyć wpływ tych czynników, naukowcy zastosowali technikę statystyczną pozwalającą możliwie jak najbardziej upodobnić do siebie porównywane grupy pod względem wieku, dochodów, wykształcenia, samooceny zdrowia oraz stopnia samodzielności w codziennym funkcjonowaniu. Dzięki temu uwaga skupia się mocniej na roli diety, choć inne czynniki nigdy nie znikają całkowicie z obrazu.

Dane pokazują, że osoby jedzące ser średnio rzadziej rozwijają demencję — nawet po uwzględnieniu wielu innych zmiennych dotyczących stylu życia.

Dlaczego ser mógłby chronić mózg?

Ser to coś więcej niż tłuszcz i sól. Zwłaszcza fermentowane odmiany zawierają mieszankę substancji, która budzi ciekawość neurobiologów.

Witamina K2 a naczynia krwionośne w mózgu

Ser dostarcza witaminy K2 — witaminy rozpuszczalnej w tłuszczach, która uczestniczy w regulacji odkładania wapnia w naczyniach krwionośnych. Sztywnienie i zwapnienie naczyń przyczynia się do uszkodzeń mózgu i stanowi jedną ze znanych dróg prowadzących do demencji naczyniowej.

Lepiej funkcjonujący układ naczyniowy w obrębie mózgu mógłby na dłuższą metę pomagać w spowalnianiu pogorszenia funkcji poznawczych. Wpisuje się to w szerszą literaturę naukową łączącą choroby układu krążenia ze zdrowiem mózgu.

Białka, aminokwasy i bioaktywne związki

Ser zawiera białka i aminokwasy niezbędne do budowy i utrzymania komórek nerwowych. W trakcie dojrzewania i fermentacji powstają ponadto małe fragmenty białkowe, zwane bioaktywnymi peptydami. W badaniach laboratoryjnych niektóre z tych substancji wykazują:

• właściwości przeciwzapalne
• działanie antyoksydacyjne
• potencjalnie korzystny wpływ na ciśnienie krwi

Przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu oraz stres oksydacyjny są często wymieniane jako czynniki napędzające starzenie się mózgu. Wszystko, co może je hamować, może w teorii wpływać na ryzyko rozwoju demencji.

Rola mikrobioty jelitowej

Fermentowane sery, takie jak brie czy camembert, zawierają żywe bakterie i pleśnie, które mogą kształtować skład mikrobioty jelitowej. Oś jelita–mózg — czyli wzajemne powiązania między układem pokarmowym a ośrodkowym układem nerwowym — jest intensywnie badana w kontekście depresji, choroby Parkinsona i Alzheimera.

Warta odnotowania jest pewna obserwacja z japońskiego badania: ponad 80 procent uczestników spożywało głównie sery topione i inne przetworzone odmiany, które zawierają znacznie mniej probiotyków. Jedynie niewielka część regularnie sięgała po miękkie sery z białą pleśnią. Sugeruje to, że nie jeden konkretny rodzaj sera jest tu odpowiedzialny za zaobserwowany efekt, lecz być może składa się na niego kilka subtelnych mechanizmów działających równocześnie.

Ser jako element szerszego stylu życia

Okazało się, że osoby jedzące ser w ramach badania częściej miały też inne zdrowe nawyki. Średnio spożywały więcej owoców, warzyw, ryb i mięsa. Takie wzorce żywieniowe same w sobie wiążą się z lepszym funkcjonowaniem mózgu w późniejszym wieku.

Nawet po uwzględnieniu tych wszystkich czynników, korzyść przypisywana serowi pozostała statystycznie istotna — choć nieco mniejsza niż w pierwszych obliczeniach. Wskazuje to, że ser może być czymś więcej niż tylko sygnałem informującym o stylu odżywiania; jego własny wkład wydaje się realny.

Te ostatnie punkty mają istotne znaczenie: osoby, które na starcie były sprawniejsze poznawczo, miały siłą rzeczy mniejszą szansę na znalezienie się w ciągu trzech lat w kategorii osób wymagających opieki z powodu demencji. Metody statystyczne mogą ten efekt częściowo, lecz nigdy w pełni, wyeliminować.

Granice tego, czego możemy nauczyć się z tego badania

Badacze są wyjątkowo szczerzy co do ograniczeń swojej pracy. Spożycie sera mierzono tylko jednokrotnie i wyłącznie pod kątem częstotliwości, bez uwzględnienia wielkości porcji. Ktoś, kto raz w tygodniu zjada mały kawałeczek, trafił do tej samej kategorii co osoba regularnie spożywająca solidne porcje.

Nie wiadomo też dokładnie, jakie rodzaje sera były spożywane — poza rozróżnieniem na przetworzone i fermentowane. Utrudnia to stwierdzenie, które odmiany mogą być ewentualnie najbardziej korzystne.

Kolejna kwestia: diagnoza demencji opierała się na administracyjnych danych dotyczących przyznanych świadczeń opiekuńczych, a nie na szczegółowych testach pamięci czy badaniach obrazowych mózgu. Zwiększa to ryzyko, że łagodne przypadki pozostały niezauważone lub że różne formy demencji zostały ze sobą pomieszane.

Wreszcie, czynniki genetyczne — takie jak warianty genu APOE zwiększające ryzyko Alzheimera — nie zostały uwzględnione w analizie. Pozostaje więc otwarte pytanie, czy osoby z dziedziczną podatnością na tę chorobę odniosłyby równie duże, czy mniejsze korzyści z diety bogatej w ser.

Co to oznacza dla miłośników sera?

Japonia to nie Polska. Japończycy spożywają średnio około 2,7 kilograma sera na osobę rocznie. W Polsce tradycja spożywania serów dojrzewających jest zupełnie inna, choć i tu sery żółte czy twarogowe goszczą na stołach regularnie. W społeczeństwie, gdzie ser jest powszechny, dodatkowy plasterek tygodniowo może mieć mniejsze znaczenie niż tam, gdzie produkty mleczne są stosunkowo nowym elementem diety.

Mimo to z badania płyną konkretne wnioski dla tych, którzy chcą jak najdłużej utrzymać sprawność umysłu:

• urozmaicona dieta z warzywami, owocami, pełnoziarnistymi produktami, rybami i orzechami pozostaje podstawą
• kilka porcji sera tygodniowo dobrze wpisuje się w taki wzorzec żywienia
• fermentowane i mniej przetworzone odmiany mogą dostarczać szczególnie cennych składników
• należy kontrolować łączne spożycie tłuszczów nasyconych i soli, szczególnie przy nadciśnieniu lub chorobach serca

Praktyczne wskazówki: jak jeść ser z korzyścią dla mózgu

Aby wykorzystać te wnioski w codziennym życiu, nie trzeba radykalnie zmieniać diety. Małe modyfikacje mogą już stanowić krok we właściwym kierunku:

• zastąp część wędlin na kanapkach serem żółtym lub półtłustym
• łącz ser z błonnikiem — np. z pieczywem pełnoziarnistym lub surowymi warzywami
• używaj tartego twardego sera jako dodatku do dań warzywnych zamiast krojenia grubych plasterków
• od czasu do czasu sięgaj po kawałek fermentowanego miękkiego sera w towarzystwie orzechów i owoców jako przekąskę

Osoby mające już czynniki ryzyka chorób układu krążenia powinny skonsultować się z lekarzem lub dietetykiem. Ser może dostarczać cennych składników odżywczych, ale jednocześnie przyczynia się do większego spożycia soli i tłuszczu. Całościowy kontekst zdrowia i diety danej osoby decyduje o tym, czy zwiększenie spożycia sera jest dla niej dobrym pomysłem.

Naukowcy spodziewają się, że w nadchodzących latach pojawi się więcej badań poświęconych roli nabiału, sfermentowanej żywności i mikrobioty jelitowej w procesie starzenia się mózgu. W ten sposób stopniowo tworzy się pełniejszy obraz tego, jak codzienne wybory przy stole — obok aktywności fizycznej, snu, kontaktów społecznych i stymulacji intelektualnej — przekładają się na ryzyko wystąpienia demencji.