Coraz więcej siedemdziesięciolatków sięga po multiwitaminy, licząc na dłuższą sprawność — ale nowe badanie opublikowane w Nature Medicine pokazuje znacznie bardziej skomplikowaną rzeczywistość.
Duże badanie nad starzeniem się u osób starszych sugeruje, że codzienna multiwitamina może nieznacznie spowalniać biologiczny proces starzenia. Jednocześnie sami badacze ostrzegają, że efekty są niewielkie, metoda pomiaru daleka od doskonałości, a sposób finansowania projektu budzi poważne pytania.
Czym dokładnie było badanie COSMOS?
Badanie, o którym teraz głośno, nosi nazwę COSMOS — skrót od Cocoa Supplement and Multivitamin Outcomes Study. Przeprowadzili je naukowcy z Brigham and Women's Hospital w Bostonie, placówki akademickiej o ugruntowanej renomie w dziedzinie medycyny prewencyjnej.
W projekcie wzięło udział blisko tysiąc uczestników — mniej więcej po połowie kobiet i mężczyzn — każdy z nich ukończył co najmniej siedemdziesiąt lat. Losowo przydzielono ich do czterech grup, które przez dwa lata codziennie przyjmowały różne kombinacje suplementów lub placebo.
- Grupa 1: komercyjna multiwitamina oraz 500 mg kakao w proszku (zawierającego 50 mg epikatechiny, silnego antyoksydanta)
- Grupa 2: wyłącznie kakao z placebo
- Grupa 3: wyłącznie multiwitamina z placebo
- Grupa 4: dwa placebo jednocześnie
Krew pobierano trzykrotnie — na początku badania, po dwunastu miesiącach i po dwudziestu czterech miesiącach. Naukowcy nie analizowali poziomu cholesterolu ani witamin, lecz tak zwane zegary epigenetyczne.
Czym właściwie są zegary epigenetyczne?
Sekwencja naszego DNA przez całe życie pozostaje praktycznie niezmieniona. To, co ulega modyfikacjom, to sposób, w jaki DNA jest odczytywane i aktywowane lub wyciszane. Jednym z kluczowych mechanizmów jest metylacja DNA — proces, w którym małe grupy chemiczne (grupy metylowe) są przyłączane do DNA lub od niego odłączane.
Wzorce metylacji w określonych miejscach genomu zaskakująco dobrze odzwierciedlają wiek biologiczny. Naukowcy opracowali na tej podstawie modele obliczeniowe zwane zegarami epigenetycznymi, które na podstawie metylacji DNA szacują, jak staro biologicznie wygląda dany organizm.
Zegary epigenetyczne przewidują, jak bardzo „zużyte" wydaje się nasze ciało — i wynik potrafi znacząco odbiegać od daty urodzenia widniejącej w paszporcie.
W badaniu COSMOS analizowano pięć takich zegarów. Dwa z nich silnie korelują z ryzykiem śmiertelności, pozostałe trzy — z ogólnym procesem starzenia i podatnością na choroby.
Co wykazały wyniki dla multiwitamin?
Najbardziej rzucający się w oczy wynik: uczestnicy przyjmujący multiwitaminę wykazywali średnio niewielkie spowolnienie starzenia epigenetycznego na wszystkich pięciu zegarach. Efekt był wyraźniej mierzalny zwłaszcza na dwóch zegarach powiązanych ze śmiertelnością.
Osoby, u których na początku badania stwierdzono już oznaki przyspieszonego biologicznego starzenia, zdawały się odnosić największe korzyści z kuracji multiwitaminowej. Ich zegar epigenetyczny zwalniał relatywnie bardziej niż u rówieśników bez takiego przyspieszenia.
Przeliczając to na konkretny czas, badacze oszacowali, że przez dwa lata grupa przyjmująca multiwitaminy zyskała około czterech miesięcy biologicznej młodości w porównaniu z grupą placebo. Innymi słowy — ich wiek epigenetyczny narastał nieco wolniej.
Korzyść, o której piszą media, sprowadza się do kilku miesięcy opóźnienia biologicznego zegara w ciągu dwóch lat — nie do cofnięcia czasu.
Suplement kakaowy nie wykazał żadnego zauważalnego pozytywnego wpływu na badane markery starzenia. Cała uwaga skupia się więc teraz na multiwitaminie.
Dlaczego sami badacze zachowują daleko idącą ostrożność?
Mimo entuzjastycznych nagłówków w zagranicznych mediach autorzy badania pozostają powściągliwi. W artykule opublikowanym w Nature Medicine wyraźnie zaznaczają, że zaobserwowane efekty są małe, a ich kliniczne znaczenie — czyli to, co realnie z nich wynika dla codziennego życia — pozostaje zupełnie niejasne.
Główny badacz Howard Sesso podkreśla, że zegary epigenetyczne, choć obiecujące, nie stanowią jeszcze uznanego standardu w medycynie. Nie ustalono dotąd żadnej ustalonej granicy, powyżej której ktoś jest „zbyt stary" według tych zegarów, a powiązania z konkretnymi chorobami są wciąż bardzo słabo poznane.
Sesso wskazuje, że na wyniki zegarów równocześnie wpływają także inne czynniki:
- dieta (ogólna jakość sposobu odżywiania, nie tylko suplementy)
- aktywność fizyczna i masa mięśniowa
- palenie tytoniu i spożycie alkoholu
- jakość snu i poziom stresu
- choroby przewlekłe i przyjmowane leki
Badacz proponuje zatem traktowanie multiwitamin jako elementu szerszego obrazu stylu życia. Interesującym pytaniem na przyszłość byłoby porównanie efektu multiwitaminy z wpływem diety śródziemnomorskiej lub po prostu większego spożycia warzyw i owoców.
Wątpliwości związane ze sposobem finansowania
Drugi powód do ostrożności to źródła finansowania badania. Wśród sponsorów wymieniono kilka podmiotów branżowych. Koncern spożywczy Mars — za pośrednictwem swojego działu Mars Edge — dostarczył wsparcia produktowego, podobnie jak Pfizer Consumer Healthcare (dziś działający pod nazwą Haleon). Firma specjalizująca się w testach epigenetycznych, Foxo Technologies, uczestniczyła w przeprowadzaniu pomiarów.
Pojawiają się też nazwy American Pistachio Growers oraz Council for Responsible Nutrition — organizacji branżowej producentów suplementów, często krytykowanej za pośrednie wspieranie badaczy, na przykład poprzez finansowanie podróży i dodatki przy okazji kongresów naukowych.
Badacze deklarują brak osobistego konfliktu interesów, jednak prominentna rola firm suplementacyjnych i spożywczych sprawia, że niezależni czytelnicy podchodzą do wyników z rezerwą.
Formalnie badanie spełnia obowiązujące standardy: autorzy zaświadczają, że sponsorzy nie mieli wpływu na przetwarzanie danych ani na formułowanie wniosków. Powszechne jest jednak przekonanie, że identyczne badanie bez takich źródeł finansowania byłoby łatwiejsze do zaakceptowania przez środowisko naukowe.
Co to oznacza dla seniorów przyjmujących dziś multiwitaminy?
Dla osób po siedemdziesiątce, które już stosują multiwitaminy, badanie COSMOS nie daje powodów do niepokoju. Nie odnotowano żadnych poważnych skutków ubocznych, a lekko korzystny wpływ na zegary epigenetyczne wpisuje się w wcześniejsze badania, w których multiwitaminy wykazywały niewielką przewagę w zakresie pamięci i funkcji poznawczych.
Dla osób niezdecydowanych pomocne może być trzeźwe zestawienie argumentów:
| Potencjalna korzyść | Ograniczenie lub zastrzeżenie |
|---|---|
| Niewielkie spowolnienie biologicznego starzenia (kilka miesięcy w ciągu dwóch lat) | Efekt mały i widoczny tylko na biomarkerach, nie na twardych wynikach jak długość życia |
| Możliwa korzyść u osób z już przyspieszonym profilem starzenia | Trudno jednoznacznie określić, kto to jest w codziennej praktyce |
| Przydatna „siatka bezpieczeństwa" przy jednostronnej diecie | Nie zastępuje zróżnicowanego odżywiania, ruchu ani innych elementów stylu życia |
| Stosunkowo tania i łatwa w codziennym stosowaniu | Nie wszystkie suplementy są jednakowo przebadane czy tej samej jakości |
Multiwitamina czy jednak lepszy talerz jedzenia?
Kwestii, której COSMOS nie rozstrzyga, a która nurtuje wielu ekspertów, jest porównanie z po prostu zdrowszym odżywianiem. Co dzieje się z tymi samymi zegarami epigenetycznymi, gdy ktoś zamiast tabletki sięga po więcej warzyw, pełnoziarnistych produktów, roślin strączkowych i niesolonych orzechów?
Z badań nad żywieniem wiadomo już, że dieta śródziemnomorska może zmniejszać ryzyko chorób sercowo-naczyniowych i demencji. Otwarte pozostaje pytanie, czy te efekty przebiegają tymi samymi epigenetycznymi ścieżkami co minimalne korzyści z multiwitaminy. Dopiero gdy to zostanie wyjaśnione, będzie można naprawdę ocenić, czy słoiczek witamin robi więcej niż lepsza lista zakupów.
Na co powinni zwracać uwagę konsumenci?
Seniorzy rozważający rozpoczęcie suplementacji multiwitaminą mogą wiele zyskać, kierując się kilkoma praktycznymi wskazówkami:
- Najpierw skonsultuj się z lekarzem pierwszego kontaktu lub farmaceutą, czy nie ma ryzyka interakcji z przyjmowanymi lekami — szczególnie przy lekach rozrzedzających krew.
- Wybieraj standardowe multiwitaminy i unikaj ekstremalnie wysokich dawek, zwłaszcza witamin rozpuszczalnych w tłuszczach: A, D, E i K.
- Traktuj suplementy jako uzupełnienie — nie zamiennik — zróżnicowanej diety i codziennej aktywności fizycznej.
- Podchodź krytycznie do marketingowych obietnic „odmłodzenia" czy „resetu biologicznego zegara" — COSMOS pokazuje co najwyżej niewielki, powolny efekt przesunięcia.
Dla naukowców COSMOS stanowi punkt wyjścia do bardziej precyzyjnych pytań. Który składnik multiwitaminy odpowiada za zaobserwowany efekt? Chodzi o jedną witaminę czy o działanie całego zestawu? I jak długo efekt utrzymuje się przy wieloletnim stosowaniu suplementu?
Dla czytelników być może cenniejsza jest jedna fundamentalna obserwacja: starzenie okazuje się nie tylko kwestią upływających lat, lecz także tego, jak komórki reagują na styl życia, otoczenie i sposób odżywiania. Multiwitaminy odgrywają w tym procesie być może niewielką rolę — ale nie mogą się równać z codziennymi wyborami, takimi jak ruch, niepalenie, odpowiednia ilość snu i regularnie kolorowy talerz pełen wartościowych składników.
