Multiwitaminy przeciw starzeniu? Nowe badanie w Nature wywołuje poruszenie

Co kryje się za badaniem COSMOS

W ostatnich dniach przez międzynarodowe media przetoczyła się zaskakująca informacja: codzienne przyjmowanie multiwitamin ma mierzalnie spowalniać proces starzenia – przynajmniej u osób po siedemdziesiątce. Podstawą tych doniesień jest projekt COSMOS, którego najnowsze dane ukazały się w czasopiśmie Nature Medicine. Kiedy przyjrzeć się bliżej szczegółom, historia okazuje się mniej sensacyjna – ale za to znacznie bardziej pouczająca, gdy zadamy sobie pytanie: co tak naprawdę dają suplementy diety w starszym wieku?

Projekt nosi nazwę COSMOS, czyli Cocoa Supplement and Multivitamin Outcomes Study. Za badaniem stoi zespół ze szpitala Brigham and Women's Hospital w Bostonie – renomowanej placówki o silnym profilu medycyny prewencyjnej. Główne pytanie brzmiało: czy multiwitaminy lub ekstrakty z kakao potrafią hamować biologiczne procesy starzenia?

W omawianej części badania wzięło udział niespełna tysiąc osób – mniej więcej po połowie kobiet i mężczyzn, wszyscy w wieku co najmniej 70 lat. Zostali oni losowo podzieleni na cztery grupy, które przez dwa lata codziennie przyjmowały różne kapsułki:

• komercyjny preparat multiwitaminowy oraz 500 mg kakao w proszku (z 50 mg epikatechiny – antyoksydantu)
• tylko kakao z placebo
• tylko multiwitaminy z placebo
• wyłącznie placebo bez substancji czynnej

Żaden z uczestników nie wiedział, do której grupy należy. To sprawia, że konstrukcja badania jest solidna: randomizowana, kontrolowana i podwójnie ślepa – dokładnie tak, jak wymaga się przy testowaniu leków.

Co mierzono: „epigenetyczny wiek"

Zamiast zmarszczek, sprawności fizycznej czy ciśnienia krwi, badacze analizowali coś znacznie subtelniejszego – tak zwane zegary epigenetyczne. Chodzi o specyficzne wzorce metylacji DNA, czyli drobne chemiczne znaczniki na materiale genetycznym, które zmieniają się z wiekiem i statystycznie dość dobrze korelują z długością życia.

Badanie analizowało pięć różnych zegarów epigenetycznych we krwi, uznawanych za biologiczne markery procesu starzenia.

Od wszystkich uczestników pobrano krew na początku, po 12 miesiącach i po 24 miesiącach. Przy użyciu pięciu z góry ustalonych zegarów epigenetycznych zespół sprawdzał, czy spodziewane „biologiczne starzenie" uległo spowolnieniu, czy też przyspieszeniu.

Kluczowe wyniki w liczbach

Po dwóch latach wyłonił się obraz, który wywołał medialne nagłówki:

• Osoby codziennie przyjmujące multiwitaminy wykazywały we wszystkich pięciu zegarach epigenetycznych oznaki nieznacznie wolniejszego starzenia.
• Dwa zegary najsilniej powiązane ze śmiertelnością zareagowały najbardziej wyraźnie.
• Efekt był szczególnie widoczny u osób, które na początku badania wyglądały biologicznie starzej, niż wskazywał ich wiek metrykalny.
• Przeliczając ten wzorzec na „czas", uzyskano około czterech miesięcy przewagi biologicznej po dwóch latach w porównaniu z grupą placebo.
• W przypadku kakao ta analiza nie wykazała żadnych zauważalnych korzyści.

Cztery miesiące różnicy biologicznego wieku po dwóch latach – to brzmi trzeźwo jak delikatne pchnięcie, a nie kuracja odmładzająca. Dokładnie na to zwracają uwagę sami autorzy badania.

Dlaczego specjaliści zalecają ostrożność

Zarówno w artykule w Nature, jak i w oryginalnej publikacji naukowcy mówią o wynikach znacznie ostrożniej, niż sugeruje większość medialnych relacji. Mówią wprawdzie o efekcie istotnym statystycznie, ale wyraźnie określają go jako ograniczony.

Dane sugerują możliwą, niewielką korzyść, ale nie odpowiadają na pytanie, czy przekłada się ona na odczuwalne efekty zdrowotne.

Mówiąc wprost: tak, zegary epigenetyczne chodzą z multiwitaminami minimalnie wolniej. Czy jednak uczestnicy będą z tego powodu mieć zawały serca później, dłużej zachowają samodzielność albo faktycznie dłużej pożyją – tego ta część badania nie pokazuje.

Badacze domagają się dalszych analiz, które powinny wyjaśnić kilka kwestii:

• Jak ściśle zegary epigenetyczne łączą się z konkretnymi chorobami wieku podeszłego?
• Czy zmiany tych markerów wywołane interwencjami, takimi jak przyjmowanie witamin, można długofalowo przełożyć na mniej chorób lub dłuższe życie?
• Jaką rolę odgrywają czynniki stylu życia – dieta, ruch, palenie tytoniu – w porównaniu z tabletką?

Multiwitaminy kontra zdrowa dieta – ciekawsze porównanie

Kierownik badania Howard Sesso podkreśla, że multiwitamin nie można rozpatrywać w oderwaniu od reszty. Najbardziej interesuje go pytanie, jak suplementacja wypada w zestawieniu z ogólną poprawą jakości diety.

Realistyczny scenariusz wyglądałby następująco: jedna grupa starszych osób przyjmuje multiwitaminy, a inna otrzymuje intensywne wsparcie w przejściu na dietę śródziemnomorską bogatą w warzywa, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe i dobrej jakości oleje. Czy przy takim porównaniu multiwitaminy nadal dają jakąkolwiek dodatkową korzyść – to pytanie pozostaje całkowicie otwarte.

Słabości zegarów epigenetycznych

Autorzy otwarcie przyznają, że zegary epigenetyczne są obiecującymi markerami, ale naukowo jeszcze nie do końca potwierdzonymi. Korelują z wiekiem i ryzykiem zgonu, lecz mechanizmy stojące za tymi zależnościami są poznane jedynie fragmentarycznie.

Brakuje między innymi:

• jasnych wartości progowych, od których zmiana staje się naprawdę istotna klinicznie
• długoletnich serii danych pokazujących, jak interwencje wpływające na te markery zmieniają przebieg chorób
• porównań z uznanymi miarami, takimi jak sprawność fizyczna, siła mięśni czy wydolność poznawcza

Ktoś, kto odczytuje swój „wiek epigenetyczny" z wyników badań laboratoryjnych, nie trzyma w ręku gotowego wyniku zdrowotnego jak przy przeglądzie technicznym samochodu – to raczej wskaźnik ryzyka, który wciąż jest w fazie budowania.

Kto płaci, ten ma wpływ – sponsorzy badania

Jak to często bywa, drażliwy fragment kryje się na końcu publikacji – w sekcji dotyczącej finansowania. Obok instytucji publicznych, takich jak Narodowe Instytuty Zdrowia, wymieniono kilku graczy z przemysłu.

Naukowcy zapewniają, że pracowali niezależnie i nie dopuścili do żadnego wpływu sponsorów. Formalnie badanie uchodzi zatem za wolne od konfliktu interesów. Mimo to pozostaje pewien niesmak: czy wyniki wyglądałyby tak samo, gdyby za projektem stali wyłącznie neutralni, publiczni fundatorzy?

Zwłaszcza Council for Responsible Nutrition był w przeszłości wielokrotnie krytykowany za pośrednie wywieranie wpływu – na przykład poprzez finansowane wyjazdy, honoraria lub inne świadczenia dla badaczy. Takie powiązania nie czynią automatycznie badania bezwartościowym, ale wymagają wyjątkowo krytycznej lektury – szczególnie gdy w końcowym rozrachunku komercyjny produkt wychodzi na plus.

Co to oznacza dla starszych osób?

Ktoś, kto ma ponad 70 lat, przyjmuje kilka leków i widzi w reklamach obietnice „witamin anti-aging", ma pełne prawo zapytać: czy to ma sens? Dane z COSMOS nie dają na to prostej odpowiedzi.

Można jednak wyciągnąć kilka praktycznych wniosków:

• Multiwitaminy mogą uzupełniać niedobory mikroskładników – na przykład przy bardzo jednostronnej diecie lub przy braku apetytu.
• Zaobserwowane spowolnienie zegarów epigenetycznych jest niewielkie i na razie nie daje się przełożyć na konkretne korzyści zdrowotne.
• Zbilansowana dieta bogata w błonnik, aktywność fizyczna i rzucenie palenia mają naukowo udokumentowanie znacznie silniejszy wpływ na chorobowość i długość życia.
• Przy istniejących schorzeniach lub wielolekowym leczeniu każdy suplement należy skonsultować z lekarzem – ze względu na możliwe interakcje.

Multiwitaminy to uzupełnienie, a nie cudowny środek – nie zastąpią dobrej diety ani aktywnego trybu życia.

Ryzyka i błędne przekonania

Wiele osób zakłada, że witaminy są nieszkodliwe w dowolnych ilościach, bo są dostępne bez recepty. To nieprawda. Zwłaszcza witaminy rozpuszczalne w tłuszczach – A, D, E i K – mogą gromadzić się w organizmie. Preparaty wysokodawkowe stanowią zagrożenie dla osób z pewnymi schorzeniami, powodując na przykład kamienie nerkowe czy problemy z wątrobą.

Dochodzi do tego efekt psychologiczny: ktoś, kto polega na tabletce, odkłada na później inne, trudniejsze zmiany. Wieczorny spacer, ograniczenie alkoholu czy codziennia porcja warzyw robią dla naczyń krwionośnych, mózgu i metabolizmu zdecydowanie więcej niż sięgnięcie po opakowanie suplementów.

Jak lepiej oceniać doniesienia z badań naukowych

Badanie COSMOS pokazuje wzorcowo, jak błyskawicznie ze złożonych danych powstają proste obietnice. Kilka pytań pomaga ocenić medyczne doniesienia w ogóle:

• Czy mamy do czynienia z twardymi punktami końcowymi – takimi jak zawały czy zgony – czy z zastępczymi markerami, jak wartości laboratoryjne lub zegary epigenetyczne?
• Jak duży jest obserwowany efekt wyrażony w realnych jednostkach (miesiące, procenty), nie tylko w kategoriach statystycznych?
• Kto sfinansował badanie i czy miał ekonomiczny interes w danym wyniku?
• Jak sami autorzy komentują wyniki – ostrożnie czy promocyjnie?

W przypadku multiwitamin uczciwa odpowiedź brzmi dziś następująco: istnieją interesujące przesłanki dotyczące niewielkich efektów laboratoryjnych. Czy starsze osoby zyskają dzięki temu mierzalnie więcej lat dobrego życia – pozostaje otwarte. Kto chce zwiększyć swoje szanse na zdrową starość, lepiej zrobi stawiając na sprawdzone klasyki: dobrą dietę, ruch, kontakty społeczne – a w razie potrzeby celowo przepisane preparaty, zamiast sięgać ślepo po wysokodawkowe produkty kombinowane.