Cztery filiżanki kawy dziennie: nowe badanie dostrzega mniejsze ryzyko raka

Co badanie wykazało na temat kawy i raka

Okazuje się, że ulubiony napój w kubku może znacznie więcej, niż dotąd sądzono. Osoby pijące codziennie kilka filiżanek kawy mogą wyraźnie obniżyć ryzyko zachorowania na niektóre nowotwory głowy i szyi. Tak wynika z najnowszej analizy przeprowadzonej przez międzynarodowych badaczy. Jednak sprawa nie jest tak prosta jak „więcej kawy, mniej raka" — a w przypadku herbaty pojawia się nawet potencjalnie niepokojący efekt.

Analizowane dane pochodziły z 14 badań obserwacyjnych prowadzonych w Europie, Ameryce Północnej i Ameryce Łacińskiej. Łącznie uwzględniono informacje od 9 548 osób z nowotworami głowy i szyi oraz 15 783 uczestników bez diagnozy onkologicznej. Zbierano dane dotyczące nawyków związanych z piciem kawy i herbaty, palenia tytoniu, spożycia alkoholu oraz diety bogatej w owoce i warzywa.

Osoby pijące ponad cztery filiżanki kawy z kofeiną dziennie miały średnio o 17 procent niższe ryzyko zachorowania na nowotwory głowy i szyi.

Szczególnie wyraźny efekt zaobserwowano w przypadku nowotworów jamy ustnej oraz gardła środkowego, czyli obszaru bezpośrednio za jamą ustną. U osób intensywnie pijących kawę guzy w tych lokalizacjach występowały rzadziej niż u tych, którzy spożywali jej mało lub wcale.

Wyniki zostały opublikowane w piśmie naukowym „Cancer" — jednym z czołowych czasopism onkologicznych. Badacze podkreślają, że zależność utrzymywała się nawet po statystycznym uwzględnieniu takich czynników jak wiek, płeć, palenie tytoniu i spożycie alkoholu.

Kawa bezkofeinowa, herbata i inne napoje — jak wypadają w porównaniu

Co daje kawa bezkofeinowa

Dziewięć spośród analizowanych badań obejmowało również kawę bezkofeinową. Wyniki okazały się zróżnicowane: osoby pijące kawę bez kofeiny miały niższe ryzyko raka jamy ustnej, jednak tej korzyści nie potwierdzono w przypadku innych nowotworów głowy i szyi.

To sugeruje, że sama kofeina nie jest jedynym aktywnym składnikiem. Najwyraźniej kawa zawiera także inne substancje zdolne do ochrony komórek — niezależnie od tego, czy zawiera kofeinę, czy nie.

Herbata: między ochroną a ryzykiem

W przypadku herbaty sprawa komplikuje się. W danych pojawia się zarówno efekt ochronny, jak i potencjalnie szkodliwy:

• Do jednej filiżanki herbaty dziennie: około 9 procent niższe ryzyko nowotworów głowy i szyi ogółem, szczególnie w dolnej części gardła.
• Więcej niż jedna filiżanka herbaty dziennie: około 38 procent wyższe ryzyko raka krtani.

Badacze jako możliwy mechanizm wskazują, że regularne picie bardzo gorącej herbaty sprzyja zgadze i refluksowi. Stale cofający się kwas żołądkowy podrażnia błony śluzowe krtani — co jest uznanym czynnikiem ryzyka dla nowotworów w tym miejscu.

Herbata nie jest z natury „dobra" ani „zła" — kluczowe wydają się ilość, temperatura i indywidualna wrażliwość organizmu.

Istotna uwaga: badanie nie rozróżniało między herbatą czarną, zieloną a ziołową i nie analizowało sposobów jej przyrządzania. Czy konkretne gatunki wypadają korzystniej lub gorzej — pozostaje na razie otwartą kwestią.

Dlaczego kawa mogłaby w ogóle chronić przed rakiem

Kawa to złożona mieszanina setek substancji. Niektóre z nich zaliczają się do tzw. związków bioaktywnych. W szczególności wyróżnia się:

• Polifenole — substancje roślinne, które neutralizują wolne rodniki i mogą tłumić stany zapalne.
• Flawonoidy — działają antyoksydacyjnie i mogą wpływać na szlaki sygnałowe komórek odpowiedzialne za wzrost i naprawę tkanek.
• Antyoksydanty ogólnie — chronią materiał genetyczny i błony komórkowe przed uszkodzeniami, które długoterminowo mogą prowadzić do nowotworów.

Te substancje obecne są też w herbacie, owocach, warzywach i gorzkiej czekoladzie. Połączenie kofeiny z takimi związkami bioaktywnymi czyni kawę szczególnie interesującym obiektem badań: jest powszechnie dostępna, łatwa do zdobycia i spożywana w ogromnych ilościach każdego dnia.

Z perspektywy wielu onkologów i lekarzy żywieniowych kawa coraz wyraźniej trafia do kategorii napojów „potencjalnie ochronnych", a nie do listy zdrowotnych grzechów.

Ograniczenia danych — dlaczego nie należy ślepo ufać liczbom

Pomimo interesujących wyników specjaliści ostrzegają przed pochopnymi wnioskami. Analizy opierają się na badaniach obserwacyjnych, co oznacza, że obserwuje się styl życia ludzi i porównuje wskaźniki zachorowań — bez ingerowania w ich codzienne zwyczaje.

Tego rodzaju badania mają swoje słabości:

• Samodzielnie podawane dane bywają niedokładne: kto pamięta dokładnie, czy pięć lat temu pił trzy, czy cztery filiżanki dziennie?
• Wiele czynników jest ze sobą powiązanych: ciężcy palacze często piją też więcej alkoholu, inaczej się odżywiają i mniej się ruszają — a to trudno w pełni rozdzielić statystycznie.
• Brak możliwości wskazania przyczyny i skutku: widoczne są korelacje, ale nie można jednoznacznie stwierdzić, czy kawa bezpośrednio chroni — czy osoby pijące kawę po prostu prowadzą inny tryb życia.

Kolejna luka: badacze nie uwzględnili metody parzenia kawy — filtrowanie, espresso, french press czy kapsułki. Tymczasem skład substancji czynnych zmienia się znacząco w zależności od techniki przygotowania.

Co to oznacza w praktyce?

Osoby, które i tak chętnie sięgają po kawę, mogą potraktować nowe dane jako ostrożny powód do zadowolenia. Z aktualnego punktu widzenia nic nie stoi na przeszkodzie, by cieszyć się do czterech filiżanek kawy filtrowanej lub espresso rozłożonych na cały dzień — o ile nie cierpi na tym serce, ciśnienie krwi ani jakość snu.

Kawa nie zastąpi badań przesiewowych, rezygnacji z palenia ani zdrowej diety — może być co najwyżej jednym z elementów układanki.

Rozsądne filary zmniejszające ryzyko nowotworów pozostają niezmienne:

• Niepalenie lub konsekwentna próba rzucenia nałogu.
• Picie alkoholu tylko w niewielkich ilościach.
• Spożywanie dużej ilości owoców, warzyw i produktów pełnoziarnistych.
• Regularna aktywność fizyczna.
• Systematyczne korzystanie z badań profilaktycznych.

Miłośnicy herbaty nie muszą się niepotrzebnie niepokoić. Jedna filiżanka dziennie wydaje się według dostępnych danych raczej korzystna. Natomiast osoby pijące duże ilości bardzo gorącej herbaty i często cierpiące na zgagę powinny porozmawiać z lekarzem pierwszego kontaktu — i ewentualnie dostosować temperaturę, gatunek lub ilość wypijanego napoju.

Kawa, ciśnienie krwi i sen — gdzie leżą granice

Choć dane dotyczące nowotworów wyglądają obiecująco, kofeina u wrażliwych osób może podnosić ciśnienie, nasilać kołatanie serca i pogarszać problemy ze snem. Osoby z już istniejącymi chorobami sercowo-naczyniowymi powinny omówić swoją indywidualną granicę spożycia z lekarzem.

Żołądek i jelita również reagują bardzo różnie. Niektórzy świetnie tolerują kawę, innym już jedna filiżanka wywołuje zgagę lub skurcze brzucha. W takich sytuacjach pomocne bywa przestawienie się na łagodniej palone odmiany lub kawę bezkofeinową — albo po prostu zmniejszenie spożywanej ilości.

Ile to właściwie „filiżanka" — co ta miara naprawdę znaczy?

W badaniach naukowych mówi się o „cups", a w codziennym życiu o kubkach czy filiżankach. Jedno „cup" odpowiada zazwyczaj około 150–200 mililitrom. Wiele współczesnych kubków ma pojemność wyraźnie większą — nierzadko 300 mililitrów lub więcej. Kto pije cztery duże kubki dziennie, znacznie przekracza więc ilości, które są punktem odniesienia w niektórych badaniach.

Dla zdrowych dorosłych za bezpieczne uznaje się ogólnie do 400 miligramów kofeiny dziennie. To mniej więcej tyle, co:

• około czterech filiżanek kawy filtrowanej lub
• trzech do pięciu espresso — w zależności od mocy.

Kobiety w ciąży, karmiące matki, dzieci oraz osoby z zaburzeniami rytmu serca powinny pozostawać wyraźnie poniżej tej granicy i zasięgać porady lekarskiej.

Jak rozsądnie kształtować własne nawyki kawowe

Kto chce korzystać z potencjalnie ochronnego działania kawy, nie narażając się na skutki uboczne, może zastosować kilka praktycznych zasad:

• Rozłożyć kawę równomiernie na cały dzień, nie wypijać całej porcji naraz.
• Najpóźniej po południu przejść na kawę bezkofeinową, jeśli pojawiają się problemy ze snem.
• Najlepiej pić kawę po lekkim posiłku, a nie zawsze na pusty żołądek.
• Nie przyzwyczajać się do dużych ilości cukru i śmietanki — to niepotrzebnie zwiększa kaloryczność napoju.

Osoby preferujące herbatę korzystają bardziej na umiarkowanych ilościach i niezbyt wysokich temperaturach. Lekko ostudzona herbata oszczędza błony śluzowe i zmniejsza ryzyko podrażnień przełyku oraz krtani.

Podsumowując, nowe badanie jeszcze bardziej oddala kawę od jej dawnego wizerunku jako niezdrowego nawyku. Cztery filiżanki dziennie mogą być czymś więcej niż tylko dawką kofeiny — stanowić mały wkład w zmniejszenie prawdopodobieństwa zachorowania na niektóre nowotwory głowy i szyi. Jedno jest jednak pewne: bez rezygnacji z palenia, umiarkowanego spożycia alkoholu i ogólnie zdrowego trybu życia nawet najlepsza kawa pozostaje bezsilna.